АБАЙДЫҢ ТУҒАН КҮНІНЕ ОРАЙ БІР СӨЗ

ABAYDIÑ TUĞAN KÜNİNE ORAY BİR SÖZ

| Aug 10, 2017

Otarşı “aq patşanıñ” şendi şekpeni üşin (keyde tipti ülken kümis tabaq pen artıq qadaq küriş üşin) töreleri wsaqtalıp, batırları bir-birin şauıp, soñğı handarın wstap berip, “zar-zaman” jırauları eski izdi şiırlap, az-maz ziyalısı ya şoqınıp, ya bilim izdep şetke ketip, Batıstağı ağartuşılıq pen industrializaciyadan maqwrım qoğamı köşpeliden agrarlıq qwrılımğa ötip ülgermey jatqan alasapıran bir zamanda qazaq arasında Abay tuadı. Öz zamanındağı ğılım men tehnologiyanıñ, poeziya men muzıkanıñ barlıq ozıq ölşemderin qoy qwrttap, jılqı jusatqan auıldıñ işinde otırıp, aqılğa sıymaytın qanday da bir tılsım jolmen boyına siñiredi. Öz ortasınan kem degende jartı ğasır ozıq öleñ qalıptarın qwyadı, qazaqı boyauı bar ädemi romanstar jazadı, Batıs pen Reseydiñ äleumettik-sayasi oy alıptarın qazaqşa söyletip, üzdik ädebi tuındıların tärjime qıladı. Barımta men bolıs saylaudıñ, jer men jesir dauınıñ arasında şabılıp jürgen attı-jayaulı köptiñ şuı basılıp, şañı seyilgen mezgilde – tünniñ bir uağına deyin otırıp, suığan sütti şayın soraptap qoyıp, kitap oqidı, dedukciya men indukciya turalı oylanadı, ağayınnan şıqqan birdi-ekili talanttı balalarğa dombıra şertkizedi, skripka tartqızadı. Ärbir jır jolı, ärbir qara söziniñ söylemi maqal-mätelge aynaladı. 19-ğasırdıñ soñı men 20-ğasırdıñ basında şıqqan söz tirkesteri emes, qadım zamannan bar danalıq siyaqtı. Qızıq. Keyde mağan Abay eşqaşan ömirde bolmağan, qarañğı orta üşin şam ispetti, qazaqtıñ özin jwbatu üşin, jaña ideyalar men idealdarğa wmtılu üşin oylap tauıp alğan qasterli bir obrazı siyaqtı körinedi. Keyde tura özimniñ tuğan atam siyaqtı sezim tuadı. Sağınam. Jaqsı körem. Osı mahabbat boyımda saqtalsa, qazaq bolıp qala beretinime senem. Jay qazaq emes, Abay añsağan jaqsı qazaq bolıp.

Ğalım Boqaş

facebook paraqşasınan alındı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,