Mäselen, Ä ärpin bildiru üşin latınşa «A» ärpiniñ joğarğı oñ jaq twsına ütir qoyu (mendegi kompta sol ütirdi joğarı qoyu mümkindigi bolmağandıqtan osılay sözben jazuğa tura kelip otır–Avt), Ğ ärpi üşin latınşa G ärpiniñ üstiñgi oñ jaq twsına ütir qoyu, I ärpi üşin latınşa I ärpiniñ üstiñgi oñ jaq twsına ütir qoyu, Ö ärpi üşin latınşa O ärpiniñ üstiñgi oñ jaq twsına ütir qoyu, Ş ärpi üşin latınşa S ärpiniñ üstiñgi oñ jaq twsına ütir qoyu, Ü ärpi üşin latınşa U ärpiniñ üstiñgi oñ jaq twsına ütir qoyu, U ärpi üşin latınşa Y ärpiniñ üstiñgi oñ jaq twsına ütir qoyu – sözderdi oqudı qiındatadı. Jıpırlağan ütirler közge oğaş körinedi äri orın alıp ketedi.

Sondıqtan neğwrlım käsibi mamandar dayındağan A.Baytwrsınov atındağı Til bilimi institutı wsınğan nwsqa kökeyge qonadı. Qazaqşa Ä ärpin eş imenbesten latın äripteriniñ qatarına qosuğa boladı. Mwnday täjiribe äzirbayjannıñ latındıq älippesinde bar. Qazaqi äripterdiñ üstindegi qos noqat qiındıqsız oqıladı. Osı nwsqada äsirese U ärpiniñ latınşa W ärpimen berilgeni öte orındı bolğan. Sonday-aq taza praktikalıq twrğıdan W men Ü äripteriniñ latınşa belgileriniñ ornın (24,25) auıstırğan jön siyaqtı.

Äri bwl nwsqada arnayı orfografiyalıq Erejemen retteletin KİRME TAÑBALAR da qamtılğan. Jalpı «Torğay soydırtsañ da qasapşığa soyğız» demekşi, wlttıq älipbi qalıptastıru siyaqtı mañızdı iste mamandar dayarlağan nwsqanıñ artıqşılığı közge wrıp twr.
Öz basım bwl taqırıpta soñğı sözdi solar aytuğa tiis dep esepteymin.

Marat Tokaşbaevtıñ facebook paraqşasınan alındı

SOÑĞI NWSQA TURALI

Bwdan bwrın latın alfavitiniñ birinşi variantı Parlamentte tanıstırılğannan keyin, öz oylarımdı FB paraqşamda jazğan edim. Endi ekinşi variantı jarıq köripti. Qazannıñ 9 küni memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaev memlekettik tildi latın älipbiine köşiru jobası boyınşa jwmıs tobınıñ müşelerin qabıldap, osı ekinşi nwsqamen tanısqanı belgili. “Köpşiliktiñ pikirimen sanasıp, qorıtındı jasağandarıñız dwrıs boldı. Latın grafikasına äbden qalıptasqan eki diagraf qana bar. Qalğan qazaqtıñ töl dıbıstarınıñ bäri apostolmen beremiz. Soğan toqtaymız. Bwl älemdik täjiribede bar. Osı wstanım bizdi alğa jeteleydi”,-dedi Elbası. Demek, bwl degenimiz Elbasınıñ pernetaqtadağı 26 äripti paydalanu jönindegi oyınıñ äli özgermegenin körsetedi. Qazir äleumettiñ pikiri de osı ekinşi jobanıñ ayasına toqaylasıp otır. Köbiniñ pikiri bwl joba aldıñğı jobağa qarağanda edäuir kemeldi degenge sayadı. Biraq öz basım mwnı tolığımen kökeyge qonımdı dep ayta almaymın. Demek, qoğam bolıp Elbasınıñ oyın dwrıs iske asıra almay kelemiz. Jobanıñ odan arı jetildirudi jäne özgertudi qajet etetin twstarı jetkilikti eken.
Aqırı klaviaturanı (pernetaqtanı) negizge alğan ekemiz, ondayda qazaq äripteriniñ problemasın pernetataqtanıñ mümkindigi men qazaq tiliniñ öz zañdılığına, fonetikalıq erekşelikterine süyenip şeşuimiz kerek. Demek, wlttıq töl dıbıstardı beyneleude apostrofpen qatar basqa da ädis-amaldardı qoldanuğa tura keletin siyaqtı. Ärine, apostrof kerek. Onsız bolmaydı. Men onı bwdan eki jıl bwrın Euraziyalıq universitettegi bolğan talqılauda osı salanı komp'yuterlik twrğıdan zerttep jürgen prof. A. Şäripbaevke de aytqanmın. Biraq ol apostroftan at tonın ala qaşqan edi. Bizdiñ de oyımızşa apostrof öte qajetti twstarda ğana kerek. Sonımen qabat, diagraftan da qaşuğa bolmaydı. «Ñ» sekildi birdi-ekili äripti diagrafpen belgileuge boladı (ng). Qazaqı äripterdi bölek tañba retinde ğana apostrofpen belgilep, tilimizdiñ singarmonizm zañına süyenip, jazu jazğanda olardıñ bärin japırlatıp qoya beruden saq boluğa tiispiz. Mısalı, «Asem» dep jazğan kezde «A»-nıñ şekesine noqat qoyudıñ eş qajeti joq. «E» twrğan jerde «a» özdiginen «ä» bolıp ketedi. «Ornek», «orik» degende de solay, «i» bar jerde «o»-nıñ şekesine noqat qoyılmaydı. Demek:
1- Apostrof;
2- Diagraf;
3- Singarmonizm
Osı üşeuiniñ üylesimdi funkciyası arqılı özimizge qolaylı alfavit jasap şığuımızğa äbden boladı.
Soñğı nwsqanı qarap otırıp, keybir latın äripteriniñ izim-ğayım joq bolıp ketkenine de qayran qaldım. Özi pernetaqtadağı ärip jetpey jatqanda bwl jobada «H» pen «W»-dı qayda jibergenin bilmeymin. «W»-dıñ ornı qazirgi qoldanıstağı «U». Endeşe dayın alfavitti joğaltıp, onıñ ornına opostrofı bar «U’»-dı qoyudıñ qajeti qanşa? Bwl eki äripten qaşqanşa, «Q»-di «q», «u»-dı «ı» etip aludan qaşsaq bolmay ma?! Endi olardıñ qatarına «u’» (krilicadağı «u» tañbası) jäne qaptağan apostroftar qosılsa, bizdiñ jazuımızdıñ siqı qanday boladı? Körkemdik degennen jwrday ayqış-wyqış, arası seldiregen şimay bolıp şığadı. Soñğı eki jobanı qarap közim jetkeni mwnda jazudıñ körkemdigi, siımdılığı, terilim probleması eskerilmegen. Tek dıbıstı tañbalaumen ğana şektelgen. Bwlay bolmaydı. Jazu bir wlttıñ körkemdik oylau jüyesiniñ sırtqı körinisi. Ol körkem äri köñilge qonımdı bolu kerek. Basqa jwrttıñ, eldiñ közimen qarağanda da, jazğanda da körkem tüsui tiis. Onı dwrıs qalıptastıra almasaq erteñ zardabı auır boladı.

Twrsınhan Zäkenwlı