QITAY QAZAQTARINIÑ JAPONIYAMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?
kerey.kz
“Japoniyada bilim alğan Qıtaylıqtar” attı (中国人留学日本史) bwl kitapta 19-20 ğ aralığında Japoniyada är salada bilim alğan qıtaylıq oquşılardıñ tarixın tügendepti. Japoniya qıtaydıñ sayasi mädenieti men sayasi özgerisine qozğauşı küş bolğan birden bir ıqpaldı memleket ekenin bügingi qıtay biligi aşıp jarıp aytpasa da Qazaqstandıq töl qıtaytanuşılar aytabilui tiis dep esepteymin. Cin ükimetin audarıp bilikke demokratiyalıq qıtay elitasınıñ keluine Japondardıñ tike ıqpalı bar. Japon-qıtay qırğiqabaqtığı sebebinen eki el arasındağı tarixi sayasi ıqpaldastıq turalı bügingi kömenes qıtay biligi (共产党) köbinşe jumğan auzın aşpaydı. Osmınlı ükimeti üşin Francsiyadan bilim alğandar qanşalıq ıqpaldı bolsa, Cin memleketi üşin de Japoniyadan bilim alğan qıtaylıqtar da äne sonday ıqpaldı bolğan.
Cin-Japon soğısınan (1894-1895 jj) keyin Japoniya qıtaydıñ teristik-şığıs ölkeleri men künşığıs teñiz jağalaularında erkin sauda ayırbas zonaların qwrıp Cin-niñ işki ekonomikalıq narığın qwrsaulap tastaydı. Sonımen qatar ortalıq Cin ükimetimen wltaralıq, dinaralıq qaqtığısı bar Moñğol, Tibet jäne Şığıs Türkistan aumağına astırtın şolğınşı barlau wyımdarın jiberedi. Tibet pen Qaşqariya aumağı Angliyanıñ şılauında boldı. Ağılşın şarlauşıları Tarım oypatın erkin şarlap ejelgi örkeniet izderine qatıstı mol derekti qwjatqa tüsirdi. 
Qazaqtardıñ Japoiyamen baylanısı eki türli jolmen jasalğan: biri, tike Japon şolğınşılarımen kezdesken; ekinşisi, Japoiyamen baylanısta bolğandarmen baylanısta bolğan; Japon şolğınşılarınıñ Qobda arqılı Altay betine ötui jäne odan arı jol tartıp Şäueşek qalasına at basın tiregeni turalı tarixi derekter bar. al, Qwlja qalasına barğanı turalı naqtı derek qazirşe qolımda joq. Japon şolğınşıları köbinşe saudager keypine enip alatındıqtan qaymana Qazaq qıtayı qaysı, Japonı qaysı asa ajıratıp kete bermeytin bolğan. Siz Şıñjañdağı ärbir sayasi oqiğanı Japoniyasız elestetip jürseñiz mına qızıqtı datağa qarañız: 1912-jılı Qwljada Cin ükimetin audarıp demokratiyalı erkin ükimet qwramız degen töñkeristi Japoniyada bilim alğan äskeri oficerler jasağan; Olar qwrğan 白话日报 (1912) gazetine (Qazaqşa İle Ualayatı gazeti deydi, 1912-jılı jarıq körgen twñğış gazet, jeke mwrağatımda 1912-jılğı tört parağı bar. ) de Japoniya qarjısı kelgen; 白话日报 gazetinde Japonşa jaña terminder köp qoldanılğan sonımen qatar gazet klassik qıtay ieroglifinen köri ıqşam, qısqa ieroglifti qoldanıp aynalımğa tüsirgen. Onı 白话 dep ataydı; 1918- jılı Altaydı Qobdamen birge Monğoliyağa qospaq bolğan Torğauıt Palta da Japoniyadan bilim alğan; 1933-jılı Jin Şurin (金树仁) biligin töñkerip jaña ükimet qwrğan Şıñ Duban (盛世才) komandası da Japoniyadan bilim alğandar (Şıñ Duban Japoniyada oqığan sabaqtastarın jwmısqa şaqırıp alğan). tağısın tağılar…
1922-1937 jıldar arasında Dixuada (Ürimji), Nankiñde (keyin Çuñ Çinge köşken南京/重庆) äskeri tälim-tärbie alğan Qazaqtar Japoniyanıñ äskeri metodikasımen bilim alğan. Olay deytinimiz qıtaydıñ äskeri-sayasi mektebin qalıptastıruda Japoniyanıñ ıqpalı wşan-teñiz boldı. Gomindañ (国民党) ükimeti är jılı arnayı neşe jüz qıtay oquşılardı memleket grantımen Japoniyağa oquğa jiberetin edi. Olar Japoniyadan sayasi sauat (政治学) pen zamanaui ğılım tetikterin üyrenip qana qoymay mädeni, ädebi äm narıqtıq ekonomikağa qatıstı neşe mıñ Japon ieroglifin (日本术语) qıtay tiline äkelip ğılmi aynalımğa engizedi. Nankiñde zamanaui deñgeydegi äskeri mektep aşılıp qıtaydıñ är qalasında bölimşeleri qwrılğan-dı. Sonday bölimşe Dixuada (Ürimjide) da bireu bolğan. 1922-jılı Ürimjidegi äygili Monğol-Qazaq mektebin (Mıñ-Ha şuetañ/蒙哈学堂) bitirgen Qazaqtardıñ birazı sol äskeri mektepke qabıldanıp keyin onı üzdik bitirgen biqanşası Nankiñge jötkelge edi. Nankiñnen (南京) arı Japoniya men Angliyağa oquğa attanğalı twrğan jerinen 1937-jılı qıtay-japon soğısı bwrq ete tüsip bara almay qalğan Qazaq äskeri oquşıların köbimiz bile bermeymiz. 1937-1944 arası qıtayda keñ kölemdi “Japon tazalau” nauqanı jürgizilgen. Nauqan kezinde Japoniyada bilim alğandar men Japonğa eliktep, Japonnan üyrenudi ügittep gazet-jurnaldıa maqala, ündeu jasağandardıñ köbi “Japon tıñşısı” degen atpen közi joyılğan. 1937-jıldan bastap Şıñ Duban (盛世才) öziniñ Japoniyada birge bilim alğan sabaqtastarın şetinen twtqındap türmege japtı. 1938-39 jıldarı “üşwlt qwrıltayı” degen atpen (qazaq-moñğol-qırğız) neşe mıñ Qazaqtar Ürimjige tergeuge wşırap abaqtığa toğıtılğanın bilemiz.
1916-1918 jıldarı Qobda asıp Altayğa kelgen Japon şolğınşıları naqtı kimdermen kezdesip keñes ötkizgeni turalı anıq derek qolda joq. Biraq, 1939-41 jıldarı Ürimji abaqtısında Baymolda Qareke men Şäripqan Gögedayğa “Japonmen qanday baylanıs ornattıñ” dep 1916-18 jıldardan bastap Japonnıñ Qobda asıp Altayğa jetken On bes şolğınşıların tizip bergen. 1918-jıldarı Şäueşekke jetken Japon şolğınşıları ondağı bay tatar saudagerleri men aqtar armiyasına “sizder neşe mıñdap Japon azamattığına ötseñizder, biz Ürimjiden sizderdi qorğauğa alatın Japon konsulın qwramız” dep wsınıs jasağan. Sonımen qatar Şäueşek pen Qwljada sovet qızıl ükimetine qarsı sayasi blok qwruğa kömektesip Qazaqtardıñ aqtar äskerimen birge qızıldarğa qaytarma soqqı jasauına qarjılay demeu beremiz degen. Şäueşektegi tört ükirday eldiñ töbe bii Qızır töreniñ auılında uaqıtşa jasırınıp bala oqıtıp jürgen Rayımjan Märsekovtıñ Japondarmen baylanısı boldı ma ol äli aşılmağan derek. Biraq, “japon tıñşısı” dep eñ erte wstaluşı Märsekov ekenin biluimiz kerek. Baymolda men Şäripqan tergeu qwjattarında Japon şolğınşılarımen Qobda arqılı baylanısıp twrğanın, keyde Japon şolğınşıların Şäueşektegi Qızır töre auılındağı Rayımjan Märsekovke jäne Şäueşekke jol körsetip jibergenin aytadı. Tergeuşiler olardıñ osı sözine baylanıstı astar izdep astırtın sayasi wyım qwrıp Qıtay ükimetin audarmaqşı bolğan dep zorlıqpen qol qoydırıp aladı.
************************************
Sun YAtsen (孙中山) kösemniñ 150 jıldıq mereytoyına baylanıstı (negizi Alaş kösemi Ä.Bökeyxanov ekeui bir jılda düniege kelgen) qıtay tarixşıları derekti film jasaymız dep Japoniyağa da jol tartqan körinedi. Qızıq bolğanda qwjattı filimge tarixi derek izdeuge barğan tarixşı top ökilderi “qıtaydıñ teristik-şığıs üş provincsiyası (Manjuriya) Japonğa beriledi” dep jazılğan bildey Sun YAtsen kösemniñ qoltañbası bar qwjattı tauıp aladı. Sonımen bwl mäseleni olar “jılı” jauıp qoyadı. Osığan baylanıstı YUan Şikaydıñ (袁世凯) nemeresi “YUan Şikay otan satqını ma älde Sun YAtsen be?” attı sın maqala jazğan körinedi. Demek, Sun YAtsenniñ Manjuriyanı Japonğa ne sebepti beredi? Cin äuletin töñkerude Japoniya Sun YAtsenge qanday materiyaldıq äm moraldıq kömek körsetti? Sun YAtsen Cin ükimetin Japon küşimen qwlatıp yajapon qarızın öteu üşin Manjuriyanı berip otır ma älde basqa ma? 1912-jılı Pekindegi prezident saylauında Qazaq depudattarı (Zäkäriya töre men Baymolda Qareke) nege Sun YAtsenge dauıs beremiz degende YUan Şikay (袁世凯) zorlıqpen özine dauıs biletin tastatadı? Sun YAtsen nege Altay, Boğda men Tarbağataydan birtop Qazaq jastarın şaqırtıp jeke qabıldau jasap Nankiñ äskeri mekte san ajıratıp Qazaq oquşıların twraqtı qabıldaydı? (Sun YAtsen qabıldağan Qazaqtardıñ atv-jöni bar, keyin tarqatıp aytarmız) Bwnday “masqara” swraq köp. Osı atalmış swraqtıñ jauabın izdeu barısında Qıtay Qazaqtarı turalı ğılmi zertteu köbeye berse eken dep tileymin.
Pikir qaldıru