Azattıq: – Soñğı jıldarı Auğanstannan Qazaqstanğa bilim aluğa keletin qazaq jastarınıñ sanı köbeyip keledi. Ol jaqta qazaq otbası köp pe?

Aynuddin Muradi: – Otbasında bes balamız. Qazir ata-anam, bauırlarım twrıp jatqan aymaqta 20 üy qazaq bar. Basqa jerde qazaq bar ma, joq pa, bilmeymin. Bizdiñ atalarımız ötken ğasırdıñ basında Oñtüstik Qazaqstan oblısı Türkistan aumağınan köşken eken. Ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarı keybir tuıstarımız Qazaqstanğa köşip kelgen, qazir osında twrıp jatır. Al ol kezde Auğanstannan köşpey qalıp qoyğan qazaqtardıñ barlığı – auqattı adamdar boldı. Meniñ şın esimim – Aydın Mwrat. Biraq qwjat toltırğanda jergilikti halıqtıñ tiline beyimdep “Aynuddin” Muradi dep jazıp jibergen.

​Azattıq: – Auğanstanda qalğan qazaqtardıñ barlığı auqattı adamdar deysiz. Al Qazaqstanğa köşip kelgenderdiñ äleumettik jağdayı olardan tömen be edi?

Aynuddin Muradi: – Iä, solay bolatın. Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin şettegi qazaqtardı atamekenge şaqırıp, olarğa jer, üy berip jağdayın jasadı ğoy. Sol kezde Auğanstanda orta därejede nemese naşar jağdayda ömir sürip jatqandardıñ barlığı köşip ketti de, malı bar, twrmısı jaqsı adamdar köşpey qalıp qoydı. Mısalı, meniñ äkem de köşpedi. Öytkeni tauda jeke qıstaumız, jüzdiñ üstinde qoy, jılqımız bar. Negizi, Auğanstandağı qazaqtar tek osı maldıñ küşimen ğana ömir sürip otır, odan basqa jwmıs joq. Sondıqtan qazir ondağı jwrt mümkindik bolsa, Qazaqstanğa köşkisi keledi.

Azattıq: – Bwrın mal-däuletin qimay Auğanstanda qalıp qoyğan qazaqtar ne sebepti qazir köşuge beyim?

Aynuddin Muradi: – Bilesiz be, ol jerde az wlt ökilderine memlekettik qızmetke ornalasu qiın. Mısalı, inim ötken jılı oqu bitirdi. Biraq qazir üyde mal şaruaşılığımen aynalısıp jür. Basqa qosımşa tabısı joq. Ekinşiden, Qwndız uälayatı qazir qarulı şayqastar jii qaytalanatın qauipti aymaqqa aynalıp baradı.

Azattıq: – Auğanstanda ärtürli qaqtığıstar men jarılıstar jii bolıp jatadı. Ol jaqta twrğındar özderin qalay sezinedi?

Aynuddin Muradi: – Qwndız – Täjikstanmen şekaralas aymaq. Ol jerde Taliban men DAIŞ ["Islam memleketi" ekstremistik tobınıñ arabşa qısqarğan atauı – red.] küşteri jii orın almastıradı. Şındığına kelsek, ondağı jwrttıñ jartısına juığı oq pen ottıñ ortasında qalğanday jağdayda twrıp jatır. Ol jerde talibandıqtar da, basqaları da bar. Ükimet ol jerde jwmıs istey almaydı. Ötkende Qwndız uälayatı Arşı audanındağı bir mereke kezinde äueden tastalğan bombadan 100 bala qaza taptı. Onan keyin bizdiñ aymaqta on üş policiyanı öltirip ketti. Sol tärizdi oqiğalar jii qaytalanıp jatır.

​Azattıq: – Qarulı qaqtığıs, jarılıstar kesirinen qaza tapqan, jaralanğan qazaqtar bar ma?

Aynuddin Muradi: – Qazaqtardıñ qaza tapqanı turalı äzirge estigen joqpın. Biraq osıdan birneşe apta bwrın Qwndızdıñ ortalığında, onda da qazaqtar twratın köşede atıs boldı. Beykünä jandar oqqa wştı. Sol kezde zardap şekkenderi boluı da mümkin. Biraq özim äli ondaydı estimedim. Qazir jergilikti jwrt qalağa, bazarğa barudan, adam köp şoğırlanğan jerde jüruden qorqadı. Öytkeni jankeştiler ädette halıq köp jinalğan orındarda jarılıs jasaydı.

Azattıq: – Qazir Auğanstan qazaqtarınıñ Qazaqstanğa qonıs audaruına kedergi, qiındıqtar bar ma?

Aynuddin Muradi: – Ärine, ondağı qazaqtar atamekenge köşip kelgisi keledi. Biraq ol üşin aldımen twratın orındı anıqtap alu kerek qoy. Mısalı, meniñ Qazaqstan azamattığın aluğa qwjat jinastırıp jürgenime tört ay boldı. Biraq azamattıqqa äli qol jetkize almay jürmin. Almatı qalasınıñ köşi-qon policiyasına barğan edim, ondağılar mağan “qazaq” degen anıqtama jäne «sottalmağan» degen qwjat alıp kel dedi. Biıl qısqı demalısta üyge barğanımda Auğanstannıñ resmi orındarınan «qazaq» degen anıqtama jäne sottalmağanım turalı qwjat aldım. Auğanstanda olardı jinau oñayğa tüspedi. Mısalı, «sottalmağan» degen qağaz alu üşin bir ay jürdim. Qwjatımdı köredi de, «erteñ kel, ya arğı küni kel» dep soza berdi.

Azattıq: – “Qazaq” degen anıqtamanı Auğanstanda jergilikti bilik bere me, älde köşi-qon policiyası tärizdi mekeme ol jaqta da bar ma?

​Aynuddin Muradi: – Bar onday mekeme. Tuu turalı kuälikte wltımız jazıladı. Sol kuälikti aymaqtıq köşi-qon policiyası işki ister ministrligine jiberedi. İşki ister ministrligi onı tekserip, sırtqı ister ministrligine joldaydı. Olar qazaq ekenimizdi rastap anıqtama jazıp, onı Qazaqstannıñ Auğanstandağı elşiligine jöneltedi. Elşilikte qwjatqa mör basıp, qolımızğa beredi. Äyteuir Auğanstannan älgindey qağazdarımdı rettep, Qazaqstanğa kelgen soñ azamattıq aluğa qwjatımdı ötkizeyin desem, endi “V9 degen viza äkel” (şetelden Qazaqstanğa twraqtı twru üşin kelgenderge beriletin viza – red.) dep qabıldamay otır. Şetelden kelip oqıp jatqan bizdey studentterge ol vizanı bermeydi. Öytkeni men qazir Qazaqstanda bes jıl merzimge berilgen oqu vizasımen jürmin. Eger Qazaqstan azamattığın alsam, şaqırtu jiberip ata-anamdı da osında köşirip alar edim.

Azattıq: – Qazaq tilinde jatıq söyleydi ekensiz. Auğanstannan kelgen key qazaqtarda tiliniñ özgeşeleu ekeni bayqalıp twratın edi?

Aynuddin Muradi: – Otbasımızda äke-şeşem ünemi “Qazaqstanğa ketip qaluımız mümkin, qazaq tilin wmıtpañdar. Üyde qazaqşa söylesiñder” dep aytıp otıradı. Ana tilimnen basqa özbek, dari, puştun, sonımen birge ağılşın jäne türik tilin tüsinemin.

Azattıq: – Swhbatıñızğa raqmet.

Azattıq