|  |  | 

Суреттер сөйлейді Әлеумет

Киіктердің үстірт популяциясын сақтау жолдары ұсынылды

5

Қарағанды қаласындағы «Жаңа экологиялық қауіпсіз технологияларды енгізу
орталығы» қоғамдық қоры Германияның NABU табиғатты қорғау және
биоалуантүрлілікті сақтау одағының қаржылай қолдауымен «Киіктердің үстірт
популяциясын сақтау бойынша жергілікті қоғамдастықтарды жұмылдыру» жобасын
жүзеге асыруды бастады. Ал ұйымдастырушылық және сарапшылық қолдауды
«Қарағанды облысының экологиялық мұражайы» қоғамдық бірлестігі және «Қолдау-
Қазақстан» коммерциялық емес холдингі өз мойнына алып отыр. Бұл туралы жоба
үйлестірушісі Әділбек Қозыбақов айтып берді.6
Елімізде ақбөкеннің үш түрі мекендейді, атап айтқанда – бетпақдала, орал және үстірт
популяциялары. Осыдан үш жыл бұрын бетпақдалада мекендейтін ақбөкендер жаппай
қырылғандығы белгілі. Ол кезде мамандардың есебі бойынша 90 пайызы қырылған деседі. Бұл
ретте қоғам ендігі жерде ең алдымен ақбөкеннің осы популяциясын сақтап қалу үшін жауапты
органдар барын салады деген сенімде.7
- Ақбөкеннің саны осыншама азайып кеткеніне қарамастан, бетпақдала популяциясы саны
Үстірттегіне қарағанда әлдеқайда баршылық. Ал үстірт популяциясы толықтай жойылып
кету қаупі жоғары. Мәселен, 2016-2017 жылдары саны 1900-2700 аралығында болған киіктер
саны 1980 жылдардың соңында 250-270 мың басты құраған болатын, яғни бүгінде 99%
жоғалды деуге негіз бар. Бір кездері кейбір есеп бойынша Үстірттегі киіктер жарты миллионға
дейін болған, – деп бастады өз әңгімесін биолог-сарапшы Әділбек Қозыбақов.8
Аталмыш жоба алдымен Ақтөбе облысының Байғанин және Шалқар аудандарынан бастау
алып, кейінгі уақытта Маңғыстау облысының Бейнеу ауданында жалғасын таппақ, яғни
киіктердің үстірт популяциясының Қазақстан аумағындағы миграция жолдары қамтылады.
– Ежелгі дәстүрге сәйкес, революцияға дейінгі уақытта жайылымдық жерлері болған
қазақ халқы өздері тұрып жатқан аумақта мал жаюмен қатар жабайы жануарларды
аулаумен де айналысқан. Ал қазіргі жағдай мүлдем басқаша. Еліміздегі қолданылып келе
жатқан табиғатты қорғау механизмдері киіктердің үстірт популяциясының санын бұрынғы
қалпына келтіретіндей оң нәтижесін берер емес. Сол себепті қазіргі уақытта бұрынғы
дәстүрді қайта «ояту» қажеттігі туындап отыр. Яғни туған өлкенің табиғатын, киіктерді
сақтап қалу жауапкершілігін артуды мал өсірушілер мен аң аулаушыларға жүктеуіміз қажет»,
- деген пікірде Әділбек Қозыбақов.
Жобаны ұйымдастырушылар тауешкі, бұрамамүйізді теке (мархур), арқар, қоңыр аю және
қар барысы сияқты жойылып бара жатқан жануарлардың түрлерін қорғауға ауыл тұрғындарын
тартып отырған Тәжікстан мен Қырғызстан елдерінің тәжірибелеріне сүйеніп отыр. Бұл туралы
NABU биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі халықаралық сарапшысы Штефан Михель сөз
қозғады.9
Айта кету керек Тәжікстан мен Қырғызстан елдерінің шалғайда тұратын тұрғындары
браконьерлерге тойтарыс беріп келеді. Бір қызығы, кезінде өздері браконьер болған ауыл
тұрғындары енді жануарлар әлемін қаскөйлерден қорғауға мықтап бел буған.
Тауешкілер, текелер және арқарлар саны бірнеше есеге артқан тұста, жергілікті қауым
кейбір жануарларға аңға шығуға рұқсат берілген квоталарды ала бастады. Сонымен қатар,
бөлінетін квотаның бір бөлігі мыңдаған доллар және евроға шетелдік аңшыларға үлестіріледі. Ал
бұдан түсетін кірістер күзет қызметінің материалдық-техникалық жағдайын жақсартуға және
ауылдардың инфрақұрылымдық мәселелерін шешуге жұмсалады. Әділбек Қозыбақов мұнайгаз
саласында дағдарыстың бар екендігін ескере келе, Қазақстан үшін мемлекеттік бюджеттен
субсидияны қажет етпейтін осы тәжірибеге сүйенген дұрыс деген пікірде.
Бір жылға есептелген жаңа жобаның бюджеті 20 мың евроны құрайды. Ал болашақта
қаржының көлемі арта түссе деген тілек тағы бар. Жалпы көздеген нәтижеге қол жеткізу үшін
миллиондаған еуро қажет, оның жартысынан көбі бағдарламаның Қазақстанда жүзеге
асырылуына жұмсалмақ. Ал қаржы көздерін табуға NABU ұйымынан бөлек, SCA (Saiga
Conservation Alliance – ақбөкендерді сақтау Альянсы), Біріккен ұлттар ұйымының қоршаған

ортаны қорғау бойынша UNEP бағдарламасы және тағы басқа әлемге танылып үлгерген
табиғатты қорғау ұйымдары қол ұшын созады деген үміт жоқ емес. Осылайша бұл бастамалар
экология және ауылдардың экономикасын нығайтуға деген қайтарымсыз ірі инвестиция болмақ.
2015 жылдан бері NABU Еуразия бойынша халықаралық тобының жетекшісі Тильман
Дитерих мен сарапшы Штефан Михель Ақтөбенің Байғанин және Шалқар аудандарының
тұрғындарымен бірнеше рет кездесу өткізген.
Ал өткен жылдан бастап Ақтөбе өңірін аралауды қолға алған еліміздің сарапшыларына
қолдау көрсетуге Қырғыз елінен Заирбек Кубанычбеков деген белсенді қызығушылық танытқан
көрінеді. Ауыл тұрғындары тарапынан қойылған барлық сұрақтарға тұшымды жауаптар берілген
және олардың ақбөкендерді сақтап қалу үшін экономикалық және экологиялық тұрғыдан
ұзақмерзімді тиімді тұстары кеңінен түсіндірілген.
Нәтижесінде, 2017 жылдың күзінде Байғанин ауданында жергілікті тұрғындардан құралған
бастамашыл топ «Дала табиғаты» қоғамдық бірлестігін құрған. Бұдан былай еріктілер
киіктермен қатар табиғатты қорғау шараларына белсенді араласпақ. Айта кету керек, өз
жұмысын бастағанына көп уақыт бола қоймаған бірлестік өзінің қатарына жаңа мүшелерді
қабылдауға әрдайым дайын екендігін жеткізді.
Жоба үйлестірушісінің айтуынша, бұл бастама ҚР ауылшаруашылығы министрлігінің
Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті мен NABU арасындағы табиғатты
қорғау жөніндегі ынтымақтастық туралы меморандумда көрсетілген талаптарға толықтай сай
келеді. Ақтөбе облысы орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекциясы,
облыстық табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы, табиғат қорғау
полициясы және т.б. уәкілетті органдармен байланыс орнаған. Сонымен қатар жоба «Қансонар»
аңшылардың қоғамдық бірлестіктері мен аңшылық шаруашылығы субъектілерінің
республикалық қауымдастығы тарапынан да қолдау тапқан.
– Алайда барлығы біз ойлағандай оңай шаруа болмай тұр. Байғанин ауданының басшылығы
туған өлкенің табиғатын қорғау шараларына белсенді қатысуға ниет білдірген ауыл
тұрғындарына қолдау көрсетсе екен дейміз. Еліміздегі табиғатты қорғау жөніндегі ең ірі
үкіметтік емес үйым, яғни Қазақстан биоалуантүрлілікті сақтау ассоциациясының
басшылығына бізбен бірге жұмыс жасауға ниет білдірсе деген ұсынысымыз бар. Халықаралық
деңгейде танылып үлгерген осындай ірі ұйым мұндай мәселелерден айналып өтпей, хабардар
болғанын қалаймыз, – деп үміттенді жоба үйлестірушісі.Адильбек Козыбаков
Оның айтуынша, «Дала табиғаты» қоғамдық бірлестігі аңшылық алқаптарын бекіту
бойынша конкурстарға қатысып, өз аңшылық шаруашылықтарының болуын қалайды.
- Аңшылық шаруашылықтар киіктерді қорғау кезінде техникалық және материалдық
мүмкіндіктері болады. Атап айтқанда, біз оларға бинокльдер, дүрбілер, фотокамералар, GPS,
жанар-жағармай материалдарын және т.б. беруге дайынбыз. Шаруашылықтарды құру
айтарлықтай қиындық туғызбайды, себебі бұл жұмыстарға алдымен жергілікті қоғамдық
бірлестіктер тартылмақ. Нәтижесінде ауыл тұрғындарына браконьерлерді ұстау құқығы
беріліп, қылмыстың немесе құқықбұзушылықтың алдын-алуға үлес қосқандарға сыйақы
қарастырылмақ», – деп қорытындылады өз сөзін Әділбек Қозыбақов.

Кәмшат Ізбасарова
ҚР Журналистер Одағының мүшесі
Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы

Related Articles

  • Қаңыраған қала, қираған ғимараттар һәм күшейген күзет

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Арыстағы өртеніп жатқан ғимараттың бірі. 25 маусым 2019 жыл.  Арыстағы жарылыстан кейін қала көшелері бос қалған. Жарылыстан қалада біраз үй мен ғимарат қираған. Арыс қаласына барған Азаттық тілшісінің көргендері. “ЖАРЫЛЫС БОЛҒАНДА БӘРІН ТАСТАЙ ҚАШТЫҚ” Арыстың кіреберісінде күзет күшейген. Полицейлер мен қару ұстаған әскерилер қалаға тұрғындарды кіргізбей тұр. Сол маңда “үйіме барсам” деген екі жүзге жуық адам келген. Солардың бірі Садық Оразгелді жарылыс болғанда “алды-артына қарамай қашқандарын” айтады. – Құжатымды алуым керек. Қорада малдар қалған, соларды суару керек. Жаяу болса да, кіріп шығуым керек. Кеше жарылыс болғанда құжаттарымды, бәрін тастай қаштық ғой, – деді Арыс тұрғыны. Ауылға кіреберісте тұрған тағы бір тұрғын “жолға шығуым керек, үйде құжатым мен пойыз

  • Қастандықпен өлтірілген белсенді Ғалы Бақтыбаевтың ауылы

    Елена ВЕБЕР Ғалы Бақтыбаевтың туыстары белсенді атып өлтірілген үйдің алдында отыр. Қарағанды облысы, Атасу ауылы, 1 маусым 2019 жыл. Атасу ауылы тұрғындарын қоғам белсендісі Ғалы Бақтыбаевтың қатыгездікпен өлтірілуі шошытты. Жергілікті жұрт марқұмды “батыл, шыншыл” әрі “ауыл тұрғындарының мәселесі жайлы жиі шағым жазатын адам еді” деп еске алады. Азаттық тілшісі Атасуда болып, белсендінің туыстары және ауылдастарымен сөйлесіп қайтты. АТАСУ ТҰРҒЫНДАРЫН ДҮРЛІКТІРГЕН ОҚИҒА Қарағандыдан екі жүз шақырым жерде орналасқан Атасу ауылында 14 мыңнан астам адам тұрады. Азаттық тілшісіне мамырдың 28-іне қараған түні осы ауылда атып өлтірілген жергілікті белсенді Ғалы Бақтыбаев тұрған үйді бірден табу мүмкін болмады. Көшеде кездескен адамдар белсендінің үйіне қалай баруға болатынын түсіндіре алмағанымен, Ғалы Бақтыбаевты жақсы білетінін, оның ауылдастарына

  • Ауыл тойы – дархандықтың белгісі

    Шығыс Қазақстан облысы Күршім аунының Маралды ауылында дүркіреген той өтті. Нарық заманында жұмыссыздықтың салдарынан керқұландай жосылып, қалаға көшкендер ауылға деген ыстық ықыласын, сағынышты сезімін тілмен жеткізе алмайды. Себебі, кіндік қаны тамған топырақтың қасиеті тым бөлек. Осындайда жалпақ жұртқа жар салмай, үндемей үлкен іс тындыратын ауыл азаматтарын алқалауға тұрарлық. Маралдының марқасқалары 15 жылдан бері «Ауыл күні» мерекесін тойлаудан жалыққан емес. Осы ерекшелігімен ауыл азаматтары шығыс жұртына үлгі болып келеді. Ауыл клубында алдымен ас беріліп, марқұмдарға Құран бағышталды. Ресми жиналыста округ әкімі Фархат Өжікеновке облыс әкімі Даниал Ахметовтің, ҚР денсаулық сақтау саласының үздігі 35 жыл қызмет етіп, зейнетке шыққан жоғары санатты педиатр Күлзикен Анапиеваға аудан әкімі Дулат Қажановтың құрмет грамотасы табыс етілді.

  • Алтай қазақтарының төңкерістік үкіметі

    (Оспан батырдың туғанының 120 жылдық мерей тойына арналады) Ерзат Кәрібай     Қытайдағы қазақтар тарихында жане Шыңжаң тарихында «үш аймақ төңкерісі» не дұрыс тарихи баға беріліп Шыңжаң жерліе тарихынан орын берілген, әрине аталған үш аймақта (Алтай ,Тарбағатай, Іле) қазақтар басым бола тұра, төңкерістеде жетекші рол ойнағанына қарамастан оны Ұйғұрдың еншісіне меншіктеп берді, халқарадада осылай таным қалыптасқан. Оған негіз 1944 жылы12 құрылған үкіметте басшылықта қазақтар болмады, үкімет тілі ұйғұр тілі болды, тарихи суреттерімен хұжаттарыда дерлік солай болды! Демек екінші шығыс түркістан жерлік халық сайламаған заңсыз үкімет еді! Егер заңды үкімет болса тұтас үш аймақтағы 720 мың халықтың 53% ін ұстайтын қазақ билікте болған болар еді! Кейінгі аталмыш үкімет қазақ мүддесіне саятында

  • Дәрі-дәрмектің бағасы қашан реттеледі, Біртанов мырза?

    Бір отбасы бір жылда 26300 теңгеге дәрі-дәрмек алады. Жалпы Қазақстан бойынша бұл шығынның жылдық көлемі 120 млрд. теңге. Үстіміздегі жылдың алғашқы тоқсанында дәрі-дәрмек бағасының 8,4 пайызға өсуіне байланысты ол тағы да 10 млрд. теңгеге артқан. Мәжіліс депутаты Айқын Қоңыров тұтас емес, таңдап алынғандықтан статистика органдарының бұл көрсеткіші жағдайдың толық сипатын бере алмайды дейді. Оның айтуы бойынша халықтың дәрі-дәрмекке шығаратын шығыны шын мәнінде бұдан әлдеқайда көп. Жуырда мемлекеттің дәрі-дәрмектер бағасын реттеуіне мүмкіндік беретін заң қабылданды. Алайда тиісті мемлекеттік орган заңды іске асырудың тетіктерін ойластырып, оны ырғалып- жырғалып енгізгенше дәрі-дәрмек сатушылар бағаны шарықтатып жіберген. Сондықтан дәрінің ең үлкен шекті көрсеткішін мемлекет жаңа бағаның деңгейінен анықтауға мәжбүр болады. Осыған алаңдаушылық білдірген депутат А.Қоңыров

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: