|  |  | 

Көз қарас Сұхбаттар

Айнуддин Муради: “Ауған қазағы атамекенге қайтқысы келеді”


Ауғанстаннан Қарағандыға келіп оқып жүрген этникалық қазақ Айнуддин Муради. (Сурет Айнуддиннің жеке мұрағатынан алынды.)

Ауғанстаннан Қарағандыға келіп оқып жүрген этникалық қазақ Айнуддин Муради. (Сурет Айнуддиннің жеке мұрағатынан алынды.)

Ауғанстанның Құндыз уәлаяты Имам-Сахиб ауданында туып-өскен Айнуддин Муради былтыр күзде Қарағанды политехникалық университетінің дайындық курсына түскен. Айнуддин Азаттыққа берген сұхбатында Ауғанстандағы қазақтардың атамекенге оралғысы келетінін айтты.

Азаттық: – Соңғы жылдары Ауғанстаннан Қазақстанға білім алуға келетін қазақ жастарының саны көбейіп келеді. Ол жақта қазақ отбасы көп пе?

Айнуддин Муради: – Отбасында бес баламыз. Қазір ата-анам, бауырларым тұрып жатқан аймақта 20 үй қазақ бар. Басқа жерде қазақ бар ма, жоқ па, білмеймін. Біздің аталарымыз өткен ғасырдың басында Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан аумағынан көшкен екен. Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары кейбір туыстарымыз Қазақстанға көшіп келген, қазір осында тұрып жатыр. Ал ол кезде Ауғанстаннан көшпей қалып қойған қазақтардың барлығы – ауқатты адамдар болды. Менің шын есімім – Айдын Мұрат. Бірақ құжат толтырғанда жергілікті халықтың тіліне бейімдеп “Айнуддин” Муради деп жазып жіберген.

Құндыз қаласының көшесінде. Ауғанстан.

Құндыз қаласының көшесінде. Ауғанстан.

Азаттық: – Ауғанстанда қалған қазақтардың барлығы ауқатты адамдар дейсіз. Ал Қазақстанға көшіп келгендердің әлеуметтік жағдайы олардан төмен бе еді?

Айнуддин Муради: – Иә, солай болатын. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін шеттегі қазақтарды атамекенге шақырып, оларға жер, үй беріп жағдайын жасады ғой. Сол кезде Ауғанстанда орта дәрежеде немесе нашар жағдайда өмір сүріп жатқандардың барлығы көшіп кетті де, малы бар, тұрмысы жақсы адамдар көшпей қалып қойды. Мысалы, менің әкем де көшпеді. Өйткені тауда жеке қыстаумыз, жүздің үстінде қой, жылқымыз бар. Негізі, Ауғанстандағы қазақтар тек осы малдың күшімен ғана өмір сүріп отыр, одан басқа жұмыс жоқ. Сондықтан қазір ондағы жұрт мүмкіндік болса, Қазақстанға көшкісі келеді.

Азаттық: – Бұрын мал-дәулетін қимай Ауғанстанда қалып қойған қазақтар не себепті қазір көшуге бейім?

Айнуддин Муради: – Білесіз бе, ол жерде аз ұлт өкілдеріне мемлекеттік қызметке орналасу қиын. Мысалы, інім өткен жылы оқу бітірді. Бірақ қазір үйде мал шаруашылығымен айналысып жүр. Басқа қосымша табысы жоқ. Екіншіден, Құндыз уәлаяты қазір қарулы шайқастар жиі қайталанатын қауіпті аймаққа айналып барады.

Азаттық: – Ауғанстанда әртүрлі қақтығыстар мен жарылыстар жиі болып жатады. Ол жақта тұрғындар өздерін қалай сезінеді?

Айнуддин Муради: – Құндыз – Тәжікстанмен шекаралас аймақ. Ол жерде Талибан мен ДАИШ ["Ислам мемлекеті" экстремистік тобының арабша қысқарған атауы – ред.] күштері жиі орын алмастырады. Шындығына келсек, ондағы жұрттың жартысына жуығы оқ пен оттың ортасында қалғандай жағдайда тұрып жатыр. Ол жерде талибандықтар да, басқалары да бар. Үкімет ол жерде жұмыс істей алмайды. Өткенде Құндыз уәлаяты Аршы ауданындағы бір мереке кезінде әуеден тасталған бомбадан 100 бала қаза тапты. Онан кейін біздің аймақта он үш полицияны өлтіріп кетті. Сол тәрізді оқиғалар жиі қайталанып жатыр.

Көкпарды жергілікті жұрт "бузкаши" (ешкі тарту) атайды. Ауғанстан. Құндыз. 26 ақпан, 2018 жыл.

Көкпарды жергілікті жұрт “бузкаши” (ешкі тарту) атайды. Ауғанстан. Құндыз. 26 ақпан, 2018 жыл.

Азаттық: – Қарулы қақтығыс, жарылыстар кесірінен қаза тапқан, жараланған қазақтар бар ма?

Айнуддин Муради: – Қазақтардың қаза тапқаны туралы әзірге естіген жоқпын. Бірақ осыдан бірнеше апта бұрын Құндыздың орталығында, онда да қазақтар тұратын көшеде атыс болды. Бейкүнә жандар оққа ұшты. Сол кезде зардап шеккендері болуы да мүмкін. Бірақ өзім әлі ондайды естімедім. Қазір жергілікті жұрт қалаға, базарға барудан, адам көп шоғырланған жерде жүруден қорқады. Өйткені жанкештілер әдетте халық көп жиналған орындарда жарылыс жасайды.

Азаттық: – Қазір Ауғанстан қазақтарының Қазақстанға қоныс аударуына кедергі, қиындықтар бар ма?

Айнуддин Муради: – Әрине, ондағы қазақтар атамекенге көшіп келгісі келеді. Бірақ ол үшін алдымен тұратын орынды анықтап алу керек қой. Мысалы, менің Қазақстан азаматтығын алуға құжат жинастырып жүргеніме төрт ай болды. Бірақ азаматтыққа әлі қол жеткізе алмай жүрмін. Алматы қаласының көші-қон полициясына барған едім, ондағылар маған “қазақ” деген анықтама және «сотталмаған» деген құжат алып кел деді. Биыл қысқы демалыста үйге барғанымда Ауғанстанның ресми орындарынан «қазақ» деген анықтама және сотталмағаным туралы құжат алдым. Ауғанстанда оларды жинау оңайға түспеді. Мысалы, «сотталмаған» деген қағаз алу үшін бір ай жүрдім. Құжатымды көреді де, «ертең кел, я арғы күні кел» деп соза берді.

Азаттық: – “Қазақ” деген анықтаманы Ауғанстанда жергілікті билік бере ме, әлде көші-қон полициясы тәрізді мекеме ол жақта да бар ма?

Айнуддин Муради: – Бар ондай мекеме. Туу туралы куәлікте ұлтымыз жазылады. Сол куәлікті аймақтық көші-қон полициясы ішкі істер министрлігіне жібереді. Ішкі істер министрлігі оны тексеріп, сыртқы істер министрлігіне жолдайды. Олар қазақ екенімізді растап анықтама жазып, оны Қазақстанның Ауғанстандағы елшілігіне жөнелтеді. Елшілікте құжатқа мөр басып, қолымызға береді. Әйтеуір Ауғанстаннан әлгіндей қағаздарымды реттеп, Қазақстанға келген соң азаматтық алуға құжатымды өткізейін десем, енді “В9 деген виза әкел” (шетелден Қазақстанға тұрақты тұру үшін келгендерге берілетін виза – ред.) деп қабылдамай отыр. Шетелден келіп оқып жатқан біздей студенттерге ол визаны бермейді. Өйткені мен қазір Қазақстанда бес жыл мерзімге берілген оқу визасымен жүрмін. Егер Қазақстан азаматтығын алсам, шақырту жіберіп ата-анамды да осында көшіріп алар едім.

Азаттық: – Қазақ тілінде жатық сөйлейді екенсіз. Ауғанстаннан келген кей қазақтарда тілінің өзгешелеу екені байқалып тұратын еді?

Айнуддин Муради: – Отбасымызда әке-шешем үнемі “Қазақстанға кетіп қалуымыз мүмкін, қазақ тілін ұмытпаңдар. Үйде қазақша сөйлесіңдер” деп айтып отырады. Ана тілімнен басқа өзбек, дари, пуштун, сонымен бірге ағылшын және түрік тілін түсінемін.

Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет.

Азаттық

Related Articles

  • Қазақстандағы билік жүйесінің сәлде болса өзгеруі өңірдегі гео-саяси жағдайға да ықпал етуі мүмкін.

     Соңғы жаңалық Қазақстан xалқына ғана емес әлемнің біраз еліне де тосын жағдай болды. Қазір орталық азияны қалыптасқан өңірлік гео-саяси жағдайда жаңа саяси таңдаулар мен саяси қарым-қатынастар күтіп тұрғаны айқын. Әлемдегі біраз алпауыт елдің назары Қазақстанда. Менің түсінігімше алпауыт елдер орталық азияға астыртын жаңа жоспарларды ойластырды, соның ішінде ең орайлы кезең саяси жүйенің бір форматтан екінші форматқа ауысуы, тб. дегендей… Алпауыт елдер ауыз салмай жатып президенттің тосын мәлімдеме жасап биліктің ауысуын бастап кетуі шынымен саяси тактика саналады. Ақш-Қытай, Қытай-Батыс, Қытай-Ресей, Ресей-Батыс, Ресей-Ақш қатынастарына байланысты тұтас орталық азия жаңа саяси күрделі таңдауға дөп келген еді. Бұндай күрделі өткіншіде әлем назары орталық азиядағы ішкі-сыртқы саясатты көбірек бақылауға алатыны рас. Сондықтан тұтас орталық азияда

  • Тәңіртау мен Алтай арасы – Қазақтың ата қонысы 

    Бүгінде Қытайдың солтүстік-батысындағы Шынжаң провинциясының Алтай, Тарбағатай, Іле, Үрімжі, Санжы, Баркөл және Бұратала өңірлері бағызы заманнан көшпенділердің, соның ішінде қазақты құрған көшпелі тайпалардың ата мекені болғаны белгілі. 2000 жыл ілгері бұл өлкелерді Сақтар, Нүкүздер, Усүндер (үйсін) мекендеген. Усүндер туралы сол замандағы Қытай деректерінде : «Усүндердің түтін саны 120 мың, халық саны 630 мың, садақты әскер саны 180 мыңнан асатын, батыстағы ең ірі мемлекет», – деп көрсетеді. Ал шындығында Усүн ұлы Ғұндардың қарастылығындағы ел болатын. Оларды Ғұн тәңірқұты Нүкүздерге қарсы аттандырған, олар Нүкүздерді жеңіп Іле, Тәңіртауды жайлаған. Ғұн мен Хан патшалығы арасындағы соғыс кезінде де Усүндер Ғұн жағында болды, Ғұндар олардың Хан патшалығымен тікелей қарым-қатынас орнатуына жол бермеген. Усүн ханының ғұн

  • Бәрі жақсы дегенмен бары ақсауда

    2018 жылы еліміздегі үш бірдей МӨЗ жаңаландырудан өтіп, толық жаңғырды деп жарияланды. Енді олар елімізді мұнай өнімдерімен толықтай қамтамасыз ететін болды деп бөркімізді аспанға аттық. Ресми деректер ішкі рыногымыз бензинмен -93,2., дизельді отынмен -91,1пайызға отандық өніммен қамтамасыз етіледі деп жариялады. Энергетика министрлігі тіпті Ресейден сатып алынатын дизельді отын көлемі 40 мың тоннаға дейін азайып, ал авиациялық керосин мүлде алынбайтынын да айтып қуантты. Осындай қуанышты хабарлар болып жатқанымен оның ішкі сырлары басқа болып шықты. Оны Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясы ашып отыр. Фракция жетекшісі Айқын Қоңыров авто отын өндірісі осылай артты деп жақсы хабар таратқанымызбен жаздық дизельді отынның бағасы 21.9%, ал қыстық дизельді отынның бағасы 26.2% артқанын айтады. Ішкі рыноктың сұранысы толық

  • Марат Бәйділдәұлы:   ЕЛІМІЗДІ ӨЗГЕРІСТЕР КҮТЕДІ

    «Адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді» дейді Шәһкәрім Құдайбердіұлы. Мен де еліміздің таяу болашағына қатысты өзімше «ақыл көзімен» қараған кейбір ойларыммен бөліскім келеді. Сонымен Бақытжан Сағынтаевтың Үкіметі доғарысқа кеткенін бәріңіз білесіздер. Мұның астарында не сыр бар? Елімізді қандай өзгерістер күтіп тұр? Соған барлау жасап көрелік. Мемлекет басшысының 21 ақпан күнгі мәлімдемесінде «Үкімет мүшелері, министрлер, әкімдер халықпен жұмыс істей алмады, сондай-ақ жұртшылықтың проблемаларына құлақ асып, атқарылып жатқан істер мен саясатты түсіндіру жұмыстарын жүргізуге шамасы келмеді» деген кінә тағылды. Онымен келіспеуге болмайды. Меніңше енді оқиғалар барысы былай өрбиді. «Нұр Отан» партиясының 27 ақпанда өтетін кезекті съезінде Мемлекет басшысы әлеуметтік қолдауды күшейтуге және азаматтардың тұрмыс сапасын арттыруға арналған бірқатар шаралар ұсынатыны

  • Несие қайда жұмсалып жатыр?

    2018 жылдың 11 айында банктердің халыққа берген несиелерінің 52 пайызы импорттық тауарларды алуға жұмсалған екен. Мұны «Халықтық коммунистер» партиясының сарапшылары анықтап отыр. Осы партияның Мәжілістегі фракциясының жетекшісі А.Қоңыров мұны алаңдатарлық жағдай деп санап, Ұлттық Банк төрағасы Д.Ақышевке сауал жолдады. Өйткені, барлық дамыған және дұрыс жолмен дамып келе жатқан мемлекеттерде несиенің үлкен бөлігі өндіріс пен ауыл шаруашылығына беріледі. Ал сауда саласына, атап айтқанда алыпсатарлық жұмыстар үшін берілетін несие көлемі төмен. Бізде бәрі керісінше болып отыр. Депутаттың айтуына қарағанда бізде өңдеу өнеркәсібіне берілетін несие әлемдік тәжірибенің талабына да, Қазақстанды индустрияландырудың маңызды міндеттеріне де жауап бере алмайтын мардымсыз халде. Оның да жалпы көлемінің төрттен бір бөлігі ғана ұзақмерзімді қарыз саналады. Соның ішінде, ұзақмерзімге

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: