|  |  | 

Көз қарас Сұхбаттар

Айнуддин Муради: “Ауған қазағы атамекенге қайтқысы келеді”


Ауғанстаннан Қарағандыға келіп оқып жүрген этникалық қазақ Айнуддин Муради. (Сурет Айнуддиннің жеке мұрағатынан алынды.)

Ауғанстаннан Қарағандыға келіп оқып жүрген этникалық қазақ Айнуддин Муради. (Сурет Айнуддиннің жеке мұрағатынан алынды.)

Ауғанстанның Құндыз уәлаяты Имам-Сахиб ауданында туып-өскен Айнуддин Муради былтыр күзде Қарағанды политехникалық университетінің дайындық курсына түскен. Айнуддин Азаттыққа берген сұхбатында Ауғанстандағы қазақтардың атамекенге оралғысы келетінін айтты.

Азаттық: – Соңғы жылдары Ауғанстаннан Қазақстанға білім алуға келетін қазақ жастарының саны көбейіп келеді. Ол жақта қазақ отбасы көп пе?

Айнуддин Муради: – Отбасында бес баламыз. Қазір ата-анам, бауырларым тұрып жатқан аймақта 20 үй қазақ бар. Басқа жерде қазақ бар ма, жоқ па, білмеймін. Біздің аталарымыз өткен ғасырдың басында Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан аумағынан көшкен екен. Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары кейбір туыстарымыз Қазақстанға көшіп келген, қазір осында тұрып жатыр. Ал ол кезде Ауғанстаннан көшпей қалып қойған қазақтардың барлығы – ауқатты адамдар болды. Менің шын есімім – Айдын Мұрат. Бірақ құжат толтырғанда жергілікті халықтың тіліне бейімдеп “Айнуддин” Муради деп жазып жіберген.

Құндыз қаласының көшесінде. Ауғанстан.

Құндыз қаласының көшесінде. Ауғанстан.

Азаттық: – Ауғанстанда қалған қазақтардың барлығы ауқатты адамдар дейсіз. Ал Қазақстанға көшіп келгендердің әлеуметтік жағдайы олардан төмен бе еді?

Айнуддин Муради: – Иә, солай болатын. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін шеттегі қазақтарды атамекенге шақырып, оларға жер, үй беріп жағдайын жасады ғой. Сол кезде Ауғанстанда орта дәрежеде немесе нашар жағдайда өмір сүріп жатқандардың барлығы көшіп кетті де, малы бар, тұрмысы жақсы адамдар көшпей қалып қойды. Мысалы, менің әкем де көшпеді. Өйткені тауда жеке қыстаумыз, жүздің үстінде қой, жылқымыз бар. Негізі, Ауғанстандағы қазақтар тек осы малдың күшімен ғана өмір сүріп отыр, одан басқа жұмыс жоқ. Сондықтан қазір ондағы жұрт мүмкіндік болса, Қазақстанға көшкісі келеді.

Азаттық: – Бұрын мал-дәулетін қимай Ауғанстанда қалып қойған қазақтар не себепті қазір көшуге бейім?

Айнуддин Муради: – Білесіз бе, ол жерде аз ұлт өкілдеріне мемлекеттік қызметке орналасу қиын. Мысалы, інім өткен жылы оқу бітірді. Бірақ қазір үйде мал шаруашылығымен айналысып жүр. Басқа қосымша табысы жоқ. Екіншіден, Құндыз уәлаяты қазір қарулы шайқастар жиі қайталанатын қауіпті аймаққа айналып барады.

Азаттық: – Ауғанстанда әртүрлі қақтығыстар мен жарылыстар жиі болып жатады. Ол жақта тұрғындар өздерін қалай сезінеді?

Айнуддин Муради: – Құндыз – Тәжікстанмен шекаралас аймақ. Ол жерде Талибан мен ДАИШ ["Ислам мемлекеті" экстремистік тобының арабша қысқарған атауы – ред.] күштері жиі орын алмастырады. Шындығына келсек, ондағы жұрттың жартысына жуығы оқ пен оттың ортасында қалғандай жағдайда тұрып жатыр. Ол жерде талибандықтар да, басқалары да бар. Үкімет ол жерде жұмыс істей алмайды. Өткенде Құндыз уәлаяты Аршы ауданындағы бір мереке кезінде әуеден тасталған бомбадан 100 бала қаза тапты. Онан кейін біздің аймақта он үш полицияны өлтіріп кетті. Сол тәрізді оқиғалар жиі қайталанып жатыр.

Көкпарды жергілікті жұрт "бузкаши" (ешкі тарту) атайды. Ауғанстан. Құндыз. 26 ақпан, 2018 жыл.

Көкпарды жергілікті жұрт “бузкаши” (ешкі тарту) атайды. Ауғанстан. Құндыз. 26 ақпан, 2018 жыл.

Азаттық: – Қарулы қақтығыс, жарылыстар кесірінен қаза тапқан, жараланған қазақтар бар ма?

Айнуддин Муради: – Қазақтардың қаза тапқаны туралы әзірге естіген жоқпын. Бірақ осыдан бірнеше апта бұрын Құндыздың орталығында, онда да қазақтар тұратын көшеде атыс болды. Бейкүнә жандар оққа ұшты. Сол кезде зардап шеккендері болуы да мүмкін. Бірақ өзім әлі ондайды естімедім. Қазір жергілікті жұрт қалаға, базарға барудан, адам көп шоғырланған жерде жүруден қорқады. Өйткені жанкештілер әдетте халық көп жиналған орындарда жарылыс жасайды.

Азаттық: – Қазір Ауғанстан қазақтарының Қазақстанға қоныс аударуына кедергі, қиындықтар бар ма?

Айнуддин Муради: – Әрине, ондағы қазақтар атамекенге көшіп келгісі келеді. Бірақ ол үшін алдымен тұратын орынды анықтап алу керек қой. Мысалы, менің Қазақстан азаматтығын алуға құжат жинастырып жүргеніме төрт ай болды. Бірақ азаматтыққа әлі қол жеткізе алмай жүрмін. Алматы қаласының көші-қон полициясына барған едім, ондағылар маған “қазақ” деген анықтама және «сотталмаған» деген құжат алып кел деді. Биыл қысқы демалыста үйге барғанымда Ауғанстанның ресми орындарынан «қазақ» деген анықтама және сотталмағаным туралы құжат алдым. Ауғанстанда оларды жинау оңайға түспеді. Мысалы, «сотталмаған» деген қағаз алу үшін бір ай жүрдім. Құжатымды көреді де, «ертең кел, я арғы күні кел» деп соза берді.

Азаттық: – “Қазақ” деген анықтаманы Ауғанстанда жергілікті билік бере ме, әлде көші-қон полициясы тәрізді мекеме ол жақта да бар ма?

Айнуддин Муради: – Бар ондай мекеме. Туу туралы куәлікте ұлтымыз жазылады. Сол куәлікті аймақтық көші-қон полициясы ішкі істер министрлігіне жібереді. Ішкі істер министрлігі оны тексеріп, сыртқы істер министрлігіне жолдайды. Олар қазақ екенімізді растап анықтама жазып, оны Қазақстанның Ауғанстандағы елшілігіне жөнелтеді. Елшілікте құжатқа мөр басып, қолымызға береді. Әйтеуір Ауғанстаннан әлгіндей қағаздарымды реттеп, Қазақстанға келген соң азаматтық алуға құжатымды өткізейін десем, енді “В9 деген виза әкел” (шетелден Қазақстанға тұрақты тұру үшін келгендерге берілетін виза – ред.) деп қабылдамай отыр. Шетелден келіп оқып жатқан біздей студенттерге ол визаны бермейді. Өйткені мен қазір Қазақстанда бес жыл мерзімге берілген оқу визасымен жүрмін. Егер Қазақстан азаматтығын алсам, шақырту жіберіп ата-анамды да осында көшіріп алар едім.

Азаттық: – Қазақ тілінде жатық сөйлейді екенсіз. Ауғанстаннан келген кей қазақтарда тілінің өзгешелеу екені байқалып тұратын еді?

Айнуддин Муради: – Отбасымызда әке-шешем үнемі “Қазақстанға кетіп қалуымыз мүмкін, қазақ тілін ұмытпаңдар. Үйде қазақша сөйлесіңдер” деп айтып отырады. Ана тілімнен басқа өзбек, дари, пуштун, сонымен бірге ағылшын және түрік тілін түсінемін.

Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет.

Азаттық

Related Articles

  • Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”

    Пётр ТРОЦЕНКО Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл. Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты. Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме? Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге

  • Ғылымсыз өндіріс дами алмайды

      Кез келген елдің экономикасы ғылым жетістіктерін өндіріске енгізбей дами алмайды. Ғылыми жетістіктердің негізінде жасалған үздік өнімдер ғана халықаралық рынокта бәсекелестікке қабілетті бола алады. Ал біздің өндірісшілеріміз ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға көңіл бөлмейді. Сарапшылардың зерттеуіне қарағанда әлемдегі үздік тауар өндірушілер өткен ғасырдың аяғымен салыстырғанда ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін шығыстарын 7 есе арттырған. Ал біздің барлық меншіктегі өндірісшілеріміз соңғы бес жылда бұл тараптағы шығындарын үнемі азайтумен келеді. Қазір ол ІЖӨ-нің 0,12 пайыздық үлесіне дейін түскен. Бұл дамыған елдер түгіл дамушы елдердің арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. 2018 жылы біздің ғылымға көңіл бөлген кәсіпорындарымыздың саны 384 қана болды, ал бұдан 10 жыл бұрын оның саны 438 болатын. Кәсіпорында ғылыммен айналысатын қызметкерлер саны да

  • “Домбыра тартып, қазақша ән салатын буынның соңымыз ба деп қорқамын”

    Нұртай ЛАХАНҰЛЫ Германияның Хатценпорт ауылында. Сурет авторы – Талғар Дәлелғазы. Түркияда туып, Францияда тұрған, арғы тегі алтайлық қазақ Өмір Өзкалп Германияда кәсіпкерге айналды. Түркияда – “Омер”, Францияда – “Виктор-Зафер” атанған Өмір шеттегі қазақ жастарының ана тілінен ажырап бара жатқанын айтып қынжылады. Түркияның Алтай ауылында тамыздың 30-ы – жергілікті Жеңіс күні туған Өмір Өзкалпқа ата-анасы азан шақырып, Зафер (түрікшеден “жеңіс” деп аударылады – ред.) деп ат қойған. Бірақ үй-іші мен құрдастары Өмір деп атап кеткен. Мектепке барған кезінде құжатындағы есімі лақап атының түрікше формасында “Омер” деп жазылып кеткен. Кейін кәсіп іздеп Еуропаға қоныс аударған ол Франция азаматтығын алар кезде “Виктор” деген есім жалғап алған. Мұның да мағынасы – “жеңіс”. Қытайда коммунистердің

  • Тоқаев: “Жер шетелдіктерге сатылмайды”

    Қостанай облысы  Жер туралы ойын Қасым-Жомарт Тоқаев облыстың ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілермен кездесуінде айтты. – Басқа облыстардағыдай мұнда да белгілі бір мәселелер бар. Бірақ, Үкіметтің көмегімен бұл проблемаларды шешу жұмыстары күшейтіледі. Ал, жер мәселесіне келер болсақ, кім жұмыс істейді, жер соған тиесілі. Екіншіден, жер шетелдіктерге сатылмайды. Бұл менің Президент ретінде түбегейлі ұстанымым, – деді Мемлекет басшысы. Кездесуге қатысушылар ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне мемлекеттік тарапынан көрсетіліп жатқан қолдау үшін Қасым-Жомарт Тоқаевқа алғыс айтты.

  • Марғұлан Сейсембаев: Сайлауды байкоттау арқылы сіздер ештеңе дәлелдей алмайсыздар

      Танымал бизнесмен, азаматтық белсенді Марғұлан Сейсембаев алда келе жатқан кезектен тыс президент сайлауына өзінің «Instagram» парақшасында талдау жасады. Көптеген адамдардың сұрақтарына жауап беру үшін және көптеген бос сөз бен өтіріктен тазалау үшін мен мына сайлау науқаны жөнінде кішігірім талдау жасадым. Сонымен, бізде төрт жол бар: 1. Дауысты Тоқаевқа беру. Онда сіздер барлығы қалыптасқан күйде қала бергенді таңдайсыңдар. Өйткені Тоқаев өзін Елбасының саясатын жалғастырушы ретінде көреді. Тоқаев пен Қосановтан басқа үміткерлер жәй қыдырып жүрген жандар, сондықтан оларды мүлдем қарастырмаймын. 2. Дауысты Қосановқа беру. Ол кісі туралы билік пен радикалды оппозиция әртүрлі сөз айтуда. Біреулер оны Ақорданікі дейді, біреулер оппозиция дейді. Сіздің бұл жөнінде білу керек нәрсеңіз, ол Қосановтың тұлғасы емес,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: