|  |  | 

Suretter söyleydi Äleumet

Kiikterdiñ üstirt populyaciyasın saqtau joldarı wsınıldı

5

Qarağandı qalasındağı «Jaña ekologiyalıq qauipsiz tehnologiyalardı engizu
ortalığı» qoğamdıq qorı Germaniyanıñ NABU tabiğattı qorğau jäne
bioaluantürlilikti saqtau odağınıñ qarjılay qoldauımen «Kiikterdiñ üstirt
populyaciyasın saqtau boyınşa jergilikti qoğamdastıqtardı jwmıldıru» jobasın
jüzege asırudı bastadı. Al wyımdastıruşılıq jäne sarapşılıq qoldaudı
«Qarağandı oblısınıñ ekologiyalıq mwrajayı» qoğamdıq birlestigi jäne «Qoldau-
Qazaqstan» kommerciyalıq emes holdingi öz moynına alıp otır. Bwl turalı joba
üylestiruşisi Ädilbek Qozıbaqov aytıp berdi.6
Elimizde aqbökenniñ üş türi mekendeydi, atap aytqanda – betpaqdala, oral jäne üstirt
populyaciyaları. Osıdan üş jıl bwrın betpaqdalada mekendeytin aqbökender jappay
qırılğandığı belgili. Ol kezde mamandardıñ esebi boyınşa 90 payızı qırılğan desedi. Bwl
rette qoğam endigi jerde eñ aldımen aqbökenniñ osı populyaciyasın saqtap qalu üşin jauaptı
organdar barın saladı degen senimde.7
- Aqbökenniñ sanı osınşama azayıp ketkenine qaramastan, betpaqdala populyaciyası sanı
Üstirttegine qarağanda äldeqayda barşılıq. Al üstirt populyaciyası tolıqtay joyılıp
ketu qaupi joğarı. Mäselen, 2016-2017 jıldarı sanı 1900-2700 aralığında bolğan kiikter
sanı 1980 jıldardıñ soñında 250-270 mıñ bastı qwrağan bolatın, yağni büginde 99%
joğaldı deuge negiz bar. Bir kezderi keybir esep boyınşa Üstirttegi kiikter jartı millionğa
deyin bolğan, – dep bastadı öz äñgimesin biolog-sarapşı Ädilbek Qozıbaqov.8
Atalmış joba aldımen Aqtöbe oblısınıñ Bayğanin jäne Şalqar audandarınan bastau
alıp, keyingi uaqıtta Mañğıstau oblısınıñ Beyneu audanında jalğasın tappaq, yağni
kiikterdiñ üstirt populyaciyasınıñ Qazaqstan aumağındağı migraciya joldarı qamtıladı.
– Ejelgi dästürge säykes, revolyuciyağa deyingi uaqıtta jayılımdıq jerleri bolğan
qazaq halqı özderi twrıp jatqan aumaqta mal jayumen qatar jabayı januarlardı
aulaumen de aynalısqan. Al qazirgi jağday müldem basqaşa. Elimizdegi qoldanılıp kele
jatqan tabiğattı qorğau mehanizmderi kiikterdiñ üstirt populyaciyasınıñ sanın bwrınğı
qalpına keltiretindey oñ nätijesin berer emes. Sol sebepti qazirgi uaqıtta bwrınğı
dästürdi qayta «oyatu» qajettigi tuındap otır. YAğni tuğan ölkeniñ tabiğatın, kiikterdi
saqtap qalu jauapkerşiligin artudı mal ösiruşiler men añ aulauşılarğa jükteuimiz qajet»,
- degen pikirde Ädilbek Qozıbaqov.
Jobanı wyımdastıruşılar taueşki, bwramamüyizdi teke (marhur), arqar, qoñır ayu jäne
qar barısı siyaqtı joyılıp bara jatqan januarlardıñ türlerin qorğauğa auıl twrğındarın
tartıp otırğan Täjikstan men Qırğızstan elderiniñ täjiribelerine süyenip otır. Bwl turalı
NABU bioaluantürlilikti saqtau jönindegi halıqaralıq sarapşısı Ştefan Mihel' söz
qozğadı.9
Ayta ketu kerek Täjikstan men Qırğızstan elderiniñ şalğayda twratın twrğındarı
brakon'erlerge toytarıs berip keledi. Bir qızığı, kezinde özderi brakon'er bolğan auıl
twrğındarı endi januarlar älemin qasköylerden qorğauğa mıqtap bel buğan.
Taueşkiler, tekeler jäne arqarlar sanı birneşe esege artqan twsta, jergilikti qauım
keybir januarlarğa añğa şığuğa rwqsat berilgen kvotalardı ala bastadı. Sonımen qatar,
bölinetin kvotanıñ bir böligi mıñdağan dollar jäne evroğa şeteldik añşılarğa ülestiriledi. Al
bwdan tüsetin kirister küzet qızmetiniñ materialdıq-tehnikalıq jağdayın jaqsartuğa jäne
auıldardıñ infraqwrılımdıq mäselelerin şeşuge jwmsaladı. Ädilbek Qozıbaqov mwnaygaz
salasında dağdarıstıñ bar ekendigin eskere kele, Qazaqstan üşin memlekettik byudjetten
subsidiyanı qajet etpeytin osı täjiribege süyengen dwrıs degen pikirde.
Bir jılğa eseptelgen jaña jobanıñ byudjeti 20 mıñ evronı qwraydı. Al bolaşaqta
qarjınıñ kölemi arta tüsse degen tilek tağı bar. Jalpı közdegen nätijege qol jetkizu üşin
milliondağan euro qajet, onıñ jartısınan köbi bağdarlamanıñ Qazaqstanda jüzege
asırıluına jwmsalmaq. Al qarjı közderin tabuğa NABU wyımınan bölek, SCA (Saiga
Conservation Alliance – aqbökenderdi saqtau Al'yansı), Birikken wlttar wyımınıñ qorşağan

ortanı qorğau boyınşa UNEP bağdarlaması jäne tağı basqa älemge tanılıp ülgergen
tabiğattı qorğau wyımdarı qol wşın sozadı degen ümit joq emes. Osılayşa bwl bastamalar
ekologiya jäne auıldardıñ ekonomikasın nığaytuğa degen qaytarımsız iri investiciya bolmaq.
2015 jıldan beri NABU Euraziya boyınşa halıqaralıq tobınıñ jetekşisi Til'man
Diterih men sarapşı Ştefan Mihel' Aqtöbeniñ Bayğanin jäne Şalqar audandarınıñ
twrğındarımen birneşe ret kezdesu ötkizgen.
Al ötken jıldan bastap Aqtöbe öñirin aralaudı qolğa alğan elimizdiñ sarapşılarına
qoldau körsetuge Qırğız elinen Zairbek Kubanıçbekov degen belsendi qızığuşılıq tanıtqan
körinedi. Auıl twrğındarı tarapınan qoyılğan barlıq swraqtarğa twşımdı jauaptar berilgen
jäne olardıñ aqbökenderdi saqtap qalu üşin ekonomikalıq jäne ekologiyalıq twrğıdan
wzaqmerzimdi tiimdi twstarı keñinen tüsindirilgen.
Nätijesinde, 2017 jıldıñ küzinde Bayğanin audanında jergilikti twrğındardan qwralğan
bastamaşıl top «Dala tabiğatı» qoğamdıq birlestigin qwrğan. Bwdan bılay eriktiler
kiiktermen qatar tabiğattı qorğau şaralarına belsendi aralaspaq. Ayta ketu kerek, öz
jwmısın bastağanına köp uaqıt bola qoymağan birlestik öziniñ qatarına jaña müşelerdi
qabıldauğa ärdayım dayın ekendigin jetkizdi.
Joba üylestiruşisiniñ aytuınşa, bwl bastama QR auılşaruaşılığı ministrliginiñ
Orman şaruaşılığı jäne januarlar düniesi komiteti men NABU arasındağı tabiğattı
qorğau jönindegi ıntımaqtastıq turalı memorandumda körsetilgen talaptarğa tolıqtay say
keledi. Aqtöbe oblısı orman şaruaşılığı jäne januarlar düniesi aumaqtıq inspekciyası,
oblıstıq tabiği resurstar jäne tabiğat paydalanudı retteu basqarması, tabiğat qorğau
policiyası jäne t.b. uäkiletti organdarmen baylanıs ornağan. Sonımen qatar joba «Qansonar»
añşılardıñ qoğamdıq birlestikteri men añşılıq şaruaşılığı sub'ektileriniñ
respublikalıq qauımdastığı tarapınan da qoldau tapqan.
– Alayda barlığı biz oylağanday oñay şarua bolmay twr. Bayğanin audanınıñ basşılığı
tuğan ölkeniñ tabiğatın qorğau şaralarına belsendi qatısuğa niet bildirgen auıl
twrğındarına qoldau körsetse eken deymiz. Elimizdegi tabiğattı qorğau jönindegi eñ iri
ükimettik emes üyım, yağni Qazaqstan bioaluantürlilikti saqtau associaciyasınıñ
basşılığına bizben birge jwmıs jasauğa niet bildirse degen wsınısımız bar. Halıqaralıq
deñgeyde tanılıp ülgergen osınday iri wyım mwnday mäselelerden aynalıp ötpey, habardar
bolğanın qalaymız, – dep ümittendi joba üylestiruşisi.Adil'bek Kozıbakov
Onıñ aytuınşa, «Dala tabiğatı» qoğamdıq birlestigi añşılıq alqaptarın bekitu
boyınşa konkurstarğa qatısıp, öz añşılıq şaruaşılıqtarınıñ boluın qalaydı.
- Añşılıq şaruaşılıqtar kiikterdi qorğau kezinde tehnikalıq jäne materialdıq
mümkindikteri boladı. Atap aytqanda, biz olarğa binokl'der, dürbiler, fotokameralar, GPS,
janar-jağarmay materialdarın jäne t.b. beruge dayınbız. Şaruaşılıqtardı qwru
aytarlıqtay qiındıq tuğızbaydı, sebebi bwl jwmıstarğa aldımen jergilikti qoğamdıq
birlestikter tartılmaq. Nätijesinde auıl twrğındarına brakon'erlerdi wstau qwqığı
berilip, qılmıstıñ nemese qwqıqbwzuşılıqtıñ aldın-aluğa üles qosqandarğa sıyaqı
qarastırılmaq», – dep qorıtındıladı öz sözin Ädilbek Qozıbaqov.

Kämşat İzbasarova
QR Jurnalister Odağınıñ müşesi
Mañğıstau oblısı, Aqtau qalası

Related Articles

  • Jaqsıbekovtiñ äkesiniñ atındağı “Allanıñ güli” meşiti

    Gülbanu ÄBENOVA Mwsılmandardıñ qasietti Ramazan ayı qarsañında Astanada künnen quat alatın qondırğıları bar jaña meşit paydalanuğa berildi. Säuletşi Sağındıq Janbolatov keşen jobasın “Allanıñ güli” dep atadı. Jaña meşitke Qazaqstan prezidenti äkimşiliginiñ basşısı Ädilbek Jaqsıbekovtiñ äkesi Irıskeldi qajınıñ esimi berilgen. 1Aqşanqan meşit ğimaratı wlttıq naqıştağı oyu-örnekpen bezendirilip, postmodernistik stil'de salınğan. Negizgi ğimarat üşbwrıştı kölbeu qabırğalar men kümbezden twratın kürdeli pişinde twrğızılğan. Säuletşi Sağındıq Janbolatovtıñ sözinşe, osığan wqsas meşitter Malayziyada, Germaniyada, arab elderinde bar. Jobağa tapsırıstı “Qazaqstan mwsılmandar dini basqarması” respublikalıq mwsılmandar dini birlestigi bergen. Ğimarat jeke azamattardıñ qarjısı esebinen salınğan. Qwrılısşılar jobağa qanşa aqşa jwmsalğanın aytpadı. 2Kölemi 3695 şarşı metr bolatın meşit jayğasqan jer uçaskesiniñ aumağı – 1,44 gektardı qwraydı. Kümbezdiñ

  • ŞIĞIS QAZAQIYADAĞI QAZAQ INTELLIGENCIYASINIÑ QALIPTASU TARIHI 

    Şağın Saraptama Derbes el täuelsiz memleket retinde “qıtay qazağı” deytin wğımdı qayta pısıqtap zerttep körudiñ jaña kezeñi bastaluı kerek dep esepteymin. Qıtay qazaqtarınıñ 20- ğasır basındağı oyanu kezeñi äli künge deyin tolıq zerttelgen joq. Onıñ işinde memleket deñgeyindegi twlğalar turalı jekelegen zertteuler tipten kemşil. Şığıs Qazaqiyadağı qazaq intelligenciyasınıñ qalıptasuında üş ülken ıqpaldı aytpay ketu mümkin emes: Birinşi, 20-ğasır basına deyingi dästürli islamdıq ruhani mektep (qadimdıq meşit-medreseler); Ekinşisi, 20-ğasır basındağı Şığıs Qazaqiyanıñ jädittik ruhani qozğalısı (jädittik ağartu, pikir-talas, tb); Üşinşisi, Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpal etui nemese Manju-Qıtay arqılı şığıs ruhaniyatımen tanısu; Osı üş ıqpaldıñ äuelgisi islamdıq jañğırudı öz işinen “Qazan, Ufanıñ ruhani ıqpalı”, “Bwhara-Kökiltaş ıqpalı” jäne “Osımanlı ruhaniyatınıñ ıqpalı”

  • JÜYRİKTEN JÜYRİK OZDI JARISQANDA

    Ruhani jañğıru                       Atamekenge aq şaşu…          JÜYRİKTEN  JÜYRİK  OZDI  JARISQANDA Bağzı zamannan beri babalarımızdıñ jeñisi de jetistigide jılqımen  ölşengen ğoy,  sondıqtan bolar «Attı er saqtaydı, erdi el saqtaydı» dep  danışpan halqımız beker aytpağan. Er jigittiñ bes qaruınıñda biri de osı at, kezinde Aqan seriniñ Qwlageri, Qabanbaydıñ Qubas atı, Jänibektiñ  Kök döneni, Marğabıldıñ  Qara qasqası da osığan dälel. Bılay  aytqanda qazaqtı attan bölip qaraudıñ özi künä sekildi. Kezinde at qwlağında oynap,  birde kökpar tartsa, birde bäygege attarın qosıp, tört mausım  boyı  jeldiñ ötinde, maldıñ şetinde,   attıñ  jalında, tüyeniñ qomında köşip jürgen köşpendilerdiñ wrpağımız deytinimiz de sodan. Qazaq qay jerde bolsa da qazaqtığın isteydi demekşi, şet elden  atamekenin añsap  kelgen, äsirese

  • Aqtauda bala-baqşanıñ aulasına balğındar 120 köşet otırğızdı

      26.03.2017j. Aqtau qalası Mañğıstau oblısı Aqtau qalasındağı № 26 «Qarlığaş» böbekjayınıñ tärbielenuşileri özderiniñ köşetterin otırğızdı. Bwl şara Astana qalasınıñ 20 jıldığı jäne Aqtau qalasınıñ 55 jıldığına oray wyımdastırıldı. Oğan ata-analar men tärbieşilerde belsendi qatıstı. Qazaqta «Atañnan mal qalğanşa, tal qalsın» degen atalı söz bar. Böbekjay aulasın taza wstau men kögaldandırudı jüyelendiru maqsatında osınday şaralardı ötkizu orındı. Köşet otırğızudı alğaşqılardıñ biri bolıp bastağan «Baldäuren» tobınıñ tärbielenuşileri boldı, olardıñ qatarında 4 jastağı Nwrsäule Qarjaubay bar. «Bizdiñ böbekjayda tabiğattı qorğau turalı köp aytıladı. Bizder ağaştardı sındırmaymız, kerisinşe su qwyıp otıru kerektigin bilemiz. Men bizdiñ toptağı balalarmen birge ağaş otırğızdım, mağan äkem, anam jäne inim Nwrswltan kömektesti. Aldağı uaqıtta onı baptap, kütetin bolamın.

  • VENGRIYA – QAZAQSTAN 2:3

    Ğalım BOQAŞ Budapeşte Qazaqstan wlttıq qwramasınıñ eñ jaqsı oyındarınıñ birin kördik. Erkebwlan (Seydahmet) men Baqtior komandanıñ boyına on şaqtı jıl boyı körinbey ketken batıldıq pen şeberlik bitirdi. Bolaşağı zor jas futbolşılar. Stoilov “Astananı” jattıqtırıp jürip, jergilikti oyınşılardı äbden zerttegenin, özderine şaq tehnikası men quatın sarqa jwmsatudı üyrengenin körsetti. Qazaqstandıqtar doptı wzaq wstaudı, däl äri alısqa pas berudi meñgeripti. Nenad täjiribesin tanıttı. Roman jeñis üşin köp eñbek siñirdi. Bauırjan nağız dispetçer retinde körindi. Dmitriy men Evgeniy birneşe märte joq jerden doptan ayırılıp jattı. Soñğı jiırma şaqtı jıl işinde Europada ortadan tömen qwramağa aynalğan vengriyalıqtar köp qatelesti, öte sapasız, sılbır oynadı. “Grupama Arenağa” jinalğan az sandı jergilikti janküyerler ızağa bulığıp, ısqırıp jattı.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: