Postsovettik kezeñde basqa Ortalıq Aziya elderimen salıstırğanda jaqın jäne alıs şet elderde qazaqstandıq eñbek migranttarı azıraq közge şalınadı. Biraq köbirek tabısqa wmtılğan mıñdağan qazaqstandıq üşin Oñtüstik Koreya tartımdı eñbek narığına aynalıp twr.

Oñtüstik Qazaqstan oblısındağı Kentau qalasınıñ 27 jastağı tuması Orazhan Nwrmahan 2017 jılı jeltoqsan ayında Oñtüstik Koreyağa turistik saparmen barıp, qalıp qoyğan. Qazir Pusandağı kompaniyalardıñ birinde künnen quat öndiretin qwrılğılardı ornatuşı bolıp jwmıs isteydi.

- Koreyadağı jwmıs turalı barıp-qaytqandardan estip jürdik. Öytkeni ol jaqqa ketken tanıstarım da, dostarım da boldı. Osıdan eki jıl bwrın ketudi oylastırğan edim. Biraq säti ötken jıldıñ soñında keldi, – deydi ol.

Basqalarmen salıstırğanda Orazhannıñ jolı bolğan. Swranısqa ie tehnikalıq mamandıq iesi retinde Oñtüstik Koreyadağı jeke tanıs-dostarınıñ arqasında twraqtı jwmıs tapqan. Ol Qazaqstannan Oñtüstik Koreyağa josparsız türde jwmıs izdep barıp, Seul men Pusannıñ äuejayınan tüsip, añırıp twratın otandastarı köp ekenin aytadı.

- Jaqında bir samoletpen [Qazaqstannan] kelgen 60 adamdı keri qaytarıptı. İşinde tanıstarım da boldı. Teledidardağı jañalıqtardan da berip jattı. Mwnda negizinen qazaqtar zauıttarda, ülken firmalarda sosın qwrılıs kompaniyalarında jwmıs isteydi. Bwrın onday jerlerge ornalasu oñay bolatın. Qazir tamır-tanıs arqılı kirmeseñ qiın. Al twraqtı jwmısqa ornalasa almağandar «qwl bazarında» (jwmıs beruşini kütip arnayı alañdarda nemese jol boyında twratındar – red.) otıradı. Qazir ol jerde de swranıs azayıp baradı. Öytkeni mausımdıq jwmıstar ayaqtalıp keledi, – deydi Orazhan.

Kentaulıq eñbek migrantınıñ sözinşe, arzan jwmıs küşimen jergilikti jwmıs beruşiler resmi kelisim-şart jasaspaydı, biraq eñbek aqısın bermey aldap ketu az.

- «Adam kerek» degen kezde tamır-tanıs arqılı birden kirip ketesiñ. Ülken firmalar men zauıttar aqşa audaratın kartoçkañdı jasap beredi. Al şağın zauıt nemese kompaniyalar qolma-qol töleydi. Twraqtı jalaqı eki mıñ AQŞ dollarınan bastaladı. Al «qwl bazarda» otırsañ, aylıq tabısıñ mıñ jarım dollardan boladı. Öytkeni key küni jwmıs boladı, key küni bolmaydı. Jañbırlı küni demalasıñ. Künine 100 dollardan töleydi. Päteraqıñ men işip-jemiñe ayına şamamen 600-700 dollar ketedi. Jergilikti jwrt jwmısşılardı küriş alqabına jwmıs istetuge aladı, – deydi Orazhan.

Qazaqstannıñ Wlttıq ekonomika ministrliginiñ habarlauınşa, Qazaqstandağı ortaşa aylıq jalaqı 151 mıñ teñge, yağni 450 AQŞ dollarına juıq bolıp şığadı. Al jan basına şaqqandağı aylıq kölemi bwdan eki esedey az – 81 mıñ teñge şamasında.

«WYQI QANDIRU DEGEN TÜSİNİK JOQ»

Orazhan Kentau qalalıq telearnasında eki jılday qızmet istegenin, biraq tapqanı twrmısına jetpegen soñ şetke ketkenin ayttı.

- Koreya jwrtınıñ meni bir tañ qaldırğanı – eñbekqorlığı. «Men bastıqpın» dep qarap twrmaydı. Jwmıs kiimin kiip alıp, öziñmen birge, tipti öziñnen de artıq jwmıs isteydi. Tañğı törtte twrıp teñizge barıp balıq aulap, altıdan bastap sarımsaqtarın jwlıp degen sekildi qıbırlay beredi. Olarda biz sekildi wyqısın qandıru degen tüsinik joq. Tanıs adamınan eñ birinşi swraytını: «Tamaq iştiñ be?» Olar üşin toyıp tamaq işu jäne jwmıs isteu mañızdı, – deydi ol.

Qazaqstandıq migrantqa Oñtüstik Koreyanıñ as-suına üyrenu qiınğa soğıptı. Jergilikti bwrıştı tamaqtıñ aşı bolıp keletinin, kulinariyasında kürişti köp qoldanatının aytadı. Bidaydıñ wnı qımbat bolğan soñ Orazhan keyde nandı özi jabadı.

- Koreyada twratın migrant qazaqtardıñ keybiri «G-1» degen vizanı (medicinalıq mekemede emdeluşige, sotqa qatısuşığa jäne sayasi baspana swrauşığa beriledi – red.) aqşa berip jasatadı. Ondağıları köşi-qon policiyası wstap alsa degen saqtıq. Bwrınğıday emes, qazir jii tekserip wstap alıp ketedi. Biraq Qazaqstandağıday ayıppwl salmaydı. Özderiniñ uaqıtşa wstaytın orındarı bar, sonda aparıp qamaydı. Qazaqstanğa biletti öz aqşaña alasıñ. Sosın samoletke otırğızıp jiberedi. Jaqında Koreyada jeti jıldan beri twrıp kele jatqan ağanı ayaldamada avtobus kütip otırğan jerinen wstap alıp ketipti. Osındağı qazaqtardıñ arasında WhatsApp tobımız bar. Sonda bir-birine bayqap jüriñder dep eskertip jatadı, – dedi ol Azattıqqa.

«ÖZ BETİÑMEN JWMIS TABU – BEKERŞİLİK»

Orazhannıñ sözinşe, Oñtüstik Koreyada jwmıs isteu üşin keybir qazaqstandıqtar «F-4» vizasın (arğı tegi etnikalıq korey bolğan adamdarğa arnalğan – red.) jasatuğa tırısadı. Kentaulıq jigit qazaqstandıqtardan bölek Egipet, Tailand, Indoneziya, V'etnam, Malayziya men Reseyden kelgen gastarbayterlerdiñ köbeyip ketkenin, sol sebepti jwmıs beruşilerdiñ azaya tüskenin aytıp mwñın şaqtı.

- Qazir jergilikti jerdiñ jwmıs beruşilerine wnau öte qiın. Wnau üşin öte şapşañ jäne artıq söz aytpaytın, tek tapsırğan isti atqarıp jüre beretin adam boluıñ kerek. Eger onday bolmasañ, üş künnen keyin «bossıñ» deydi. Sondıqtan Oñtüstik Koreyağa endi keletin nemese kelgisi keletinderge aytarım – eger senetin jwmıs beruşi tabılıp, «jaqsı jwmısqa ornalastıramın» dep uäde berse ğana kel. Al öz betiñmen kelip jwmıs tauıp alam deu – bekerşilik. Dalada qalıp ketuiñ mümkin, – deydi ol.

2017 jılğı jeltoqsan ayında Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministrligi «Oñtüstik Koreyada jürgen qazaqstandıq zañsız migranttardıñ sanı 6500-den asqanın» habarlağan bolatın. Sol kezde Sırtqı ister ministrligi Konsuldıq qızmet departamentiniñ direktorı Ardaq Mädiev: «Oñtüstik Koreyanıñ aqparatı boyınşa, qazir «qara rieltorlar tobı» bar. Olar qazaqstandıqtardı jinap, Oñtüstik Koreyağa zañsız jwmısqa jiberip otıradı. Onday adamdar qara jwmıs istep, jan türşigerlik jağdayda ömir süredi. Olarda eşqanday eñbek kelisim-şartı da, eşqanday medicinalıq saqtandıru da bolmaydı. Jaraqat alsa da, elge oralmaydı. Qañğıbas bolıp jüre beredi» dep mälimdegen bolatın.

Orazhan Nwrmahan Azattıqqa Qazaqstandı qattı sağınıp jürgenin, bir jarım jıldan soñ keri qaytatının ayttı.

Azat Europa / Azattıq radiosı