“SAYASI BOMBA”

Ağılşın tilinde şığatın Eurasianet.org jañalıqtar saytı “Qazaqstan: senat spikeri 2020 jılğı saylauğa Nazarbaevtıñ tüspeytininen belgi berdi” degen maqalasında parlament senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaevtıñ wlıbritaniyalıq VVS mediakorporaciyasına 2020 jılğı prezident saylauına Nwrswltan Nazarbaev kandidat retinde tüspeui mümkin degen “jeke pikirin” aytqan äri jwrttı şulatqan swhbatına qatıstı kommentariy bergen.

Eurasianet.org jariyalağan maqala avtorı bwl mälimdemeni “sayasi bomba” dep atap, “Qazaqstanda joğarı jaqtıñ rwqsatınsız joğarı lauazımdı şeneuniktiñ mwnday mälimdeme jasauı ekitalay” dep jazğan.

“Nazarbaevtıñ Qazaqstannıñ sayasi piramidasınıñ wşar basınan ketetin kün talay jıldardan beri köptegen alıp-qaşpa sözderge türtki bolğan, sondıqtan [Toqaevtıñ mälimdemesi] bilikten ketudiñ tüpkilikti strategiyası äzir bolğanın bildiretin osı künge deyin jasalğan eñ ayqın belgisi boluı mümkin” dep jazğan Eurasianet.org.

Maqalada qazir Qazaqstan parlamentinde Nazarbaevtıñ “Nwr Otan” partiyası basımdıqqa ie ekeni, al “oğan taytalasa alatın sayasi partiyalardıñ qudalau arqılı sahnadan şettetilgeni ya bolmasa olardı bwqaralıq aqparat qwraldarı biliktiñ qısımımen mülde elemeytini nemese mülde tıyım salınğanı” jaylı jazğan.

Londonda ornalasqan Intellinews.com iskerlik salasındağı jañalıqtar saytı “Senat spikeriniñ topşılauınşa, qazaqstandıq Nazarbaev 2020 jılı saylauğa tüspeydi” degen maqalasında “Nazarbaevtıñ mwragerin [saylaudıñ] ayqın josparı joqtığına baylanıstı tuındaytın sayasi qaterlerge bola S&P Global Ratings men Fitch Ratings agenttikteri Qazaqstannıñ nesie reytingin şektedi. Bwğan Nazarbaevtıñ densaulığı naşarlap baradı degen ädette jıl sayın taraytın qauesetter kömektespey twr” dep jazğan.

Bwğan qosa, Intellinews.com “eger Nazarbaev ketse, biliktiñ barlıq twtqaları bäribir öz qolında qala beruin qamtamasız eter edi. Ol qazirdiñ özinde bwl bağıtta birneşe qadam jasap qoydı” dep topşılaydı. Maqalada parlament qabıldağan Qauipsizdik keñesi turalı zañ jobasın atağan. Qauipsizdik keñesi ökiletin birşama keñeytken qwjatta onı Nazarbaevtıñ ömir boyına basqaru qwqığı qarastırılğan. Mamırdıñ 31-i küni parlament maqwldağan zañ jobasına prezident äzirşe qol qoyğan joq.

Maqalada Astananı Taşkentpen salıstırıp, Özbekstannıñ alğaşqı prezidenti Islam Karimov ölgen soñ bilikke kelgen Şavkat Mirziyaev turalı “[baspasöz] Astananıñ pikirinşe, tım jii jaza bastağan”. Maqalada Qazaqstan Özbekstannan ozuğa tırısuı mümkin dep boljağan. “Aymaqtıq äriptes el äri twtınuşılar narığı äldeqayda ülken (bwl – bolaşaqta özgermeytin fakt, öytkeni halqınıñ 34 payızğa juığı – 14 jasqa tolmağan azamattar) bäsekeles retinde Özbekstan Astananı jaqsaruğa itermelep, edäuir taqımdap keledi”.

Toqaevtıñ swhbatı jariyalanğan küni britandıq VVS jañalıqtar agenttigi saytında Qazaqstan ekonomikası özgerip jatqan twsta “sayasi erkindik pen qwqığın talap etken köp adamdardı ündemeuge mäjbürlep otır” dep körsetilgen “Qazaqstanda sayasi reformalar bayağıdan irkilip twr ma?” degen taqırıpta videorolik te jariyalandı.

“Nwrswltan Nazarbaev 27 jıldan beri prezident. Ol – avtokrat. Ol saylauda 97 payız dauıspen jeñgen” deydi VVS jurnalisi Stiven Sakur. Jurnalistiñ mälimdemesi Nazarbaevtıñ Joğarı Keñestiñ prezidiumında sovet eliniñ kösemi Vladimir Leninniñ müsini astında otırğanı äri zayıbı Sara Nazarbaevamen birge barğan saylau uçaskesinde saylau jäşigine byulleten' salıp jatqanı tüsirilgen arhiv kadrlarmen qosa berilgen.

Stiven Sakur Qazaqstandı köp jıldar boyı Sovet imperiyasınıñ forpostı (aldıñğı şep – red.) bolğan, al qazir Qıtay, Resey men Europanı jalğaytın toğız joldıñ torabına aynalğan mwnayğa bay el dep ataydı. Jurnalistiñ sözinşe, Nazarbaev qomaqtı investiciya tartu üşin “jalt-jwlt etken jaña astanada” Wlıbritaniya zañdarı boyınşa jwmıs isteytin qarjı ortalığın qwrıp jatır. Biraq Stiven Sakur elde tipti bolmaşı narazılıq nışandarınıñ özi basıp-janıştaladı dep mälimdep, mamırdıñ 10-ı küni Almatıdağı rwqsat etilmegen narazılıq akciyasına qatısqandardı wstap äketip jatqanın tüsirgen Azattıq videosın körsetken. Sol küni “sayasi twtqındar bosatılsın” degen talappen birneşe qalada akciyalar ötip, ondağan adam wstalğan, keybireuin äkimşilik jauapqa tartqan.

MALAYZIYADAĞI “KORRUPCIYA” İSİNDEGİ QAZAQSTANDIQ QIMBAT SÖMKELER

Wlıbritaniyalıq Reuters jañalıqtar saytı “Eksklyuziv: Malayziyalıq Nadjib mwnşama qımbat sömke, qıruar qolma-qol aqşa men zergerlik äşekeylerdi qaydan alğanın tüsindirip jatır” degen maqalasında eldiñ bwrınğı prem'er-ministri Nadjib Razak bergen swhbatqa jan-jaqtı kommentariy jazğan. Älgi swhbatında ol korrupciya men zañsız alınğan, onıñ işinde memlekettik 1MDB investiciyalıq qordan jımqırılğan aqşanıñ izin jasırdı degen ayıptarğa qatıstı jauap bergen. Ayıptaular twsında ötken saylauda Razaktıñ koaliciyası oysıray jeñilip, bilikke Mahathir Mwhamad keldi.

Baspasözdiñ habarlauınşa, Nadjib Razaktıñ üyin tintu kezinde işinde ärqaysısı jüzdegen mıñ dollarğa deyin twratın Hermes sändi markalı birneşe Birkin sömkesi de bar dizaynerlik sömkeler salınğan 300-ge juıq qorap tabılğan. Olardıñ keybiri qolma-qol aqşa men zergerlik bwyımdarğa toltırılğan.

Nadjib Razak swhbatında älgi sömkeler jwbayı Rosma Mansorğa tartu retinde jasalğan “sıylıqtar” dep mälimdegen.

“Nadjibtiñ aytuınşa, onıñ küyeubalası Daniyar Nazarbaev – Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ jieni (ögey nemere inisi) äri älgi sömkelerdiñ köbin Rosmağa sıyğa bergen. Ol “Jwrtqa tüsinu qiın şığar, biraq, mısalı, küyeubalamnıñ Birkin sömkelerin alatın jeri bar, bir alğanda bes-altauın aladı. Onıñ otbasınıñ biraz qarjısı bar, sondıqtan mwnıñ [malayziyalıq 1MDB memlekettik qorğa] eş qatısı joq” dep tüsindirgen» dep jazğan Reuters.

Nadjib Razaktıñ Qazaqstanmen qwdandalıq jaqındığı bar. Qızı Nuriana Nadjva Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ inisi Bolat Nazarbaevtıñ bwrınğı äyeli Mayra Qwrmanğalievanıñ wlı Daniyar Kesikbaevqa twrmısqa şıqqan.

RESEY ODAQTASTARI SIRIYAĞA BARĞISI KELMEYDİ

Vaşingtonda ornalasqan Jamestown zertteu institutınıñ saytı “Reseydiñ odaqtastarı Siriyadağı operaciyağa qatısqısı kelmeydi” degen maqalasında Mäskeu WQŞW-dağı (Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımı – red.) äriptes elderdiñ äskeri qoldauına ie boluğa tırısıp jatqanı turalı kommentariinde TMD (Täuelsiz memleketter dostastığı – red. ) elderi Siriyadağı soğıs qimıldarına mülde arandağısı kelgisi kelmeydi dep jazğan.

TMD elderi qorğanıs ministrleriniñ juırda Sibirdegi Qızıl qalasında ötken jiınında Resey qorğanıs ministri Sergey Şoygu dostastıq elderin Siriyadağı “beybit ömirdi retteuge qatısudı” wsınğan. Biraq Şoygudıñ äriptesteri “onıñ ötinişin elemey qoydı, eşbir eldiñ ükimeti resmi jauap qatqan joq” delingen maqalada.

Bıltır Resey Astana men Bişkekpen äskerilerdi Siriyağa jiberu mümkindigi turalı kelissöz jürgizip jatır degen habar tarağan bolatın. “Qazaqstan men Qırğızstan üzildi-kesildi qarsı ekenin bildirgen”. “Qazaqstan Siriyağa öz äskerilerin jiberu turalı kimmen bolsın kelissöz jürgizip jatqan joq” degen bolatın [Qazaqstan] sırtqı ister ministri Qayrat Äbdirahmanov. Bwğan qosa, ol “Bitimgerlerimizdi älemniñ kez-kelgen nüktesine jiberu mümkindigin talqılauğa deyin qolımızda BWW qauipsizdik keñesiniñ qararı men BWW-nıñ tiisti mandatı bolğanı bizdiñ el üşin asa mañızdı” dep mälimdegen. Al Qırğızstan sırtqı ister ministrligi men bas ştabı ökilderi äskerilerdi Siriyağa attandıru mümkindigine qatıstı äldebir kelissöz jaylı “aqparat joq” dep mälimdegen.

AMERIKALIQ ADVOKAT ERİMBETOVTİÑ İSİ TURALI

Ağılşın tilinde şığatın Diplomat gazeti “zañsız aqşanıñ izin jasırdı” jäne “alayaqtıq” babı boyınşa ayıptarmen qamauda otırğan biznesmen Eskendir Erimbetovtiñ qorğauşısı – amerikalıq advokat Djared Genserdiñ “Almatıdağı bir kün jäne Qazaqstandağı sot töreligi” degen kommentariin jariyalağan.

Mausımnıñ 14-i küni Almatıda ötken sot otırısına qatısudan alğan äserlerin bayandağan Djared Genser “halıqaralıq zañdardıñ altauı öreskel bwzılğanın közimmen kördim” dep jazğan. Ol Erimbetovti ordersiz twtqındau men tintu, otbası men advokatımen habarlasu qwqığınsız qamauda wstau, wrıp-soğu men psihologiyalıq azaptau – zañ bwzu dep atağan. Bwğan qosa, advokattıñ sözinşe, sotta Erimbetovti “akvariumda” – äynekpen bölingen orınğa otırğızıp qoyğan, prokuror Djared Genserdiñ tölqwjatın fotoğa tüsirip alğan.

“Zañsız alınğan aqşanıñ izin jasırdı degen ayıppen twtqındap, keyinirek “alayaqtıq” babı boyınşa ayıptalğan [Erimbetov] 2017 jılğı qaraşadan beri qamauda otır. Al men onı şın mäninde, qarındasın elge oraluğa mäjbürlep, quğındağı oppoziciya jetekşisine qarsı jalğan kuälik etuge köndiru üşin wstap otır dep sanaymın” dep mälimdeydi Djared Genser. Qazaqstanda resmi twlğalarmen kezdesken kezde şeneunikterdiñ biri Erimbetov isiniñ sayasi astarı barın joqqa şığarıp, bwl – “alayaqtıq turalı qarapayım is” dep mälimdegen bolatın. “Mağan Qazaqstanda “nağız” sayasi istiñ qanday bolatının tipti elestetudiñ özi qiın” dep tüyindeydi Genser.

Azat Europa / Azattıq radiosı