Köktürikten tarağan Qazaq ruları
kerey.kz
Erzat Käribay
Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan ortalıq Mwñğwliyadağı Ötuken tauına orda tikti. Sira Türikter kimder? Olar qanday rularğa bölingen? Bwl swraqtar äli jauap tappay keledi.
Türikterdiñ sanı qanşa edi?
Eger 50 mıñ üylik tele taypaları 50 mıñ ne onanda köp äsker şığara aladı delik, onı jeñu üşin kemi 30-40 mıñ äsker kerek edi, üyitkeni Terglekterde osal emes, köşpendi jauınger jwrt bolatın. Türikterdiñ 40-50 mıñ attı jasağı bolğan bolsa onda 160-200 mıñ halqı bolğan dep kesip aytuğa boladı. Älemniñ jartısın alğan Şıñğıs qağannıñ Moğwl jwrtıda alğaşında 150-200 mıñ ğana halqı bar taypalar odağı edi, keyin osı Moğwldardıñ qwrğan imperiyası Moğwl imperiyası atanıp barşa köşpendiler Moğwl atansa, soğan wqsas Türik taypası qwrğan qağanat Türik qağanatı atanıp sonıñ saldarınan Arab pen Parsı älemine külli köşpendiler Türikter degen atpen mälim boldı.
Türik taypaları
«638 jılı batıs wlıstar Ükek şadtı ibilis Türik qağan degen atpen tahqa otırğızdı, ol bilikti qolına alğan soñ Teliş qağanmen keskilesen soğıs jürgizdi, eki jaqta köp adamnan ayırılıp şeginip ketti. Teliş qağanmen arada jer bölisi bolıp ile özeniniñ batısı Türikke, şığısı Telişke tiidi. Qwtarşet , Basımıl, Alantoylı, Qırğız, Horezim, Şömeken (Şümekey) siyaqtı elder soğan qaradı… 651 jılı Aşina qara öziniñ wlı terğwnmen birigip jwrtın bastap batısqa qonıs audardı, Türik qağannıñ jwrtın iemdenip ketti. Ordasın eki ögizben mıñbwlaqqa tigip , «şibara qağan» degen atpen «on oq Türik, Nüşbe» elderin biledi. Onıñ işinde Türik bes çor edi: Birinşi, Şomeken( Şömekey) le çor, ekinşi, Külik kül çor, Aşına qara qızın soğan wzatqan. Üşinşi, Şep- şad ton çor, törtinşi, Türgeş qalaç çor, besinşi, Şäniş şopan çor…»( Köne tañnama. 144 tarau. Türik bayanı) .Bwnda aytılıp otırğan Şömeken taypası Qazaqtıñ şömekey ruı sanaladı.
630 jılı Tabğaştardıñ tañ imperiyası Şığıs türiktiñ Elik qağanın qolğa tüsirdide 680 jılğa deyin tura elu jıl Türik qağanatı joq boldı. Tañdıqtar şığıs Türikterdi 19 audanğa böldi. Är ruı bir audan sanaldı. Sondağı audandar Mınaday eken:
«Atıq duanı Aşina ruına qwrıldı, Şişpet duanı –Şişpet ruına qwrıldı, Sonwn duanı-Sonwn ruına qwrıldı… bayan duanı… Şal duanı- Şal-twl ruına qwrıldı, Atıq duanı Aşina ruına qwrıldı, Çek duanı- Çek ruına (çekti ruı) qwrıldı. Sebek duanı- Sebek ruına qwrıldı… Ükek duanı –Ükekşe ruına qwrıldı. Neş duanı- tadneş ruına qwrıldı. Beriş duanı- Beriş ruında qwrıldı… Qara duanı- qara ruına qwrıldı…Böken twtığı –Şömeken (şömekey) ruına qwrıldı. Örlik duanı- Türgeş ruına qwrıldı. Kertau twtığı- Türgeş –alaş ruına qwrıldı. Eki ögiz twtığı- Şep-şad-ton-çor ruına qwrıldı. Iıñsa twtığı Şänäş –şopar-çor ruına qwrıldı. Twzköl audanı – Külik –kül-çor ruına qwrıldı». …» ( Köne tañnama. 144 tarau. Türik bayanı)
Bwnda Türikterge qarastı 14 rudıñ atı ataladı. Bwlardan basqa Türikterge bağınıştı Wyğwr, Qırğız, Qarlwq, Tölengit, Seget, Ediz, Ğwn, Sır-enda, Aq sep, Bürkit, Bayırqu(barqı), Qwrıqan, YAğıma (Jäyma) , Şığıl(şıbıl), Çwñwt, şada qatarlı türik tildes ru-taypalar jäne Qidan, Tatab siyaqtı Mwñğwl tildes taypalardıñda atı ataladı.
Türik taypasına jatatın rulardan Şömekey, Şekti, Beriş, Sebek( qazır beriş qwramındağı ru) ,Türgeş ( türgis degen atpen Qañlılardıñ qwramında) Qazaq arasında küni büginge deyin ömir sürude! Al Türik ruı Türki degen atpen Qazaqtıñ altı Ruınıñ arasında äli saqtalıp kele jatır. Bwlar ğana emes Türikpen tildes, qonıstas Töles, Qañğar(Qañlı), Tölengit, Bayırqı (barqı), YAğıma (Jäyma degen atpen qoñırat arasında), Şığıl( Şıbıl degen atpen Alban jäne şapıraştı arasında) äli ömir sürude, Bwl Köktürik qağanatınıñ nağız mwrageri Qazaq halqı ekendiginiñ bwltartpas däleliniñ biri deuge boladı.
742 jılı Basımıl, Wyğwr, Qalrwq üş taypa birigip Türik qağanatın audarıp tastadı, Aşına bastağan rulardan 100 mıñnan asa adam Sebek qatwnnıñ bastauında Tañdıqtarğa tizi bügedi. 755-763 jılı Türikter Tañ imperiyasına qarsı köteriliske şığadı, Aşinalarğa jien Än rwqşan men aşina Süygin bastağan 100 mıñnan asa Türik, Toñıra, Qidan siyaqtı taypalardan qwralğan äskerler Tañ imperiyasınıñ şaq-şälekeyin şığaradı. Astana qala Çañ-än basıp alınadı, Tañ patşası Si çuan' ğa qaşadı. 763 jılğa kelgende Wyğwr qağanatınıñ kömegimen Türikter köterilisi jeñiliske wşıraydı, biraqta Tañ patşalığı Qıtay qorğanı sırtındağı orta Aziya men Şığıs Türkistannan ayırılıp tek işki qıtayğa ğana biiligi jüretin elge aynaladı. Aşinalardan qazır Qıtaylanıp ketkender neşe million adam degen söz bar. Qıtaymen irgeles Ordos aymağında Türik taypası endigi jerde älsiz taypa retinde aytıladı: « Türik –bwlardıñ atı –jöni köne kitaptarda köp wşıraydı, keyin bwlardıñ eli Wyğwrlardıñ şabuılına wşırap torğayday tozdı, qazır bwlar bärinen älsiz el…916 jılı Türik pen Twyğwnnan elşilik keldi…» (liyau tarihınan) . Al Qidandardıñ Liyau patşalığına bağınğan Türik taypası 10-12 ğasırlarda tarih betinen körinbeydi. 14 ğasırda Altın ordadağı «92 baulı Qıpşaq» rularınıñ biri –Türik atanadı. Özbek arasındada Türik dep atalatın ru bar. Qazaq arasındağı altı ru arasında kezdesetin Türik ruı osı Altın ordadağı Türik ruı ekeni dausız! Türikpen qatarlas Töles taypası Qazaqtıñ segiz ruınıñ arasınan boy körsetedi. Ekeuide tarihı wzaq äri dañıqtı rular ekenine gümän joq! Al batıstağı Aşina äuleti Hazar qağanatına bilik jürgizedi. Hazar qağanatı qwlağannan keyin barıp Aşina türikteriniñ qolınan biilik ketedi. Desede Qazaq tarihı men adamzat tarihında qaldırğan ğajayıp izderi eşwaşanda öşpek emes!
Pikir qaldıru