Suretter söyleydi Tarih Qazaq handığına 550 jıl
HAN KENENİÑ QARUI
kerey.kz
Facebook paraqşasınan alındı
ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen.
Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl «Astana ğasırları» Astana., 2010., 149 bet).
Mıltıqtıñ negizi nwsqası Resey Federaciyası Ombı oblısınıñ ortalığı Ombı qalasında ornalasqan tarihi-ölketanu muzeyinde saqtaulı. Osındağı mälimette: «Mıltıq HVİİİ ğasırdıñ ayağı, HİH ğasırdıñ basında Orta Aziya wstalarınıñ qolınan şıqqan. Jalpı wzındığı – 1670 mm, wñğısınıñ wzındığı – 1320 mm, dümi ağaştan jasalğan» delinipti. Mıltıqtı atalmış muzeyge Dala ölkesiniñ general-gubernotorı G.A.Kolpakovskiy 1882 jılı tapsırğan eken.
Osı orayda, «Bwl qaru Kolpakovskiydiñ qolına qalay tüsken?» deytin zañdı swraq tuındauı sözsiz. Bwğan jauap retinde aytarmımız: «Qazaq ädebieti» gazetiniñ 1991 jılğı 3 mamır küngi sanında jazuşı Talaptan Ahmetjanovtıñ audarmasımen «Kenesarınıñ qazası» attı kölemdi maqala jariyalanıptı. Naqtıraq aytqanda, halıq ağartu isiniñ ardageri Äueshan Qanafin deytin wstaz 1991 jılı fotoğa tüsirilgen köne jazbanı akademik Manaş Qozıbaevqa äkelip beredi. Jazba orıs tilinde. Avtorı K.Stepnyak degen adam. «Stepnyak» degenimiz alaş arısı Älihan Bökeyhanovtıñ («Qır balası») psevdonimi.
Gazette jariyalanğan maqaladan üzindi keltirsek: «Şu özeni Toqmaq mañında birneşe salağa bölinip ağatın edi. Sonı paydalanıp qırğızdar özendi bwrıp jiberdi. Kenesarınıñ äskeri qiın jağdayğa tap boldı. Üş kün susız qalğan hannıñ sarbazdarı qinalıp otırğanda, Orman manaptıñ qırğızdarğa qalıñ qolmen kömekke kele jatqanı turalı habar jetti. Kene han küşi basım qırğızben şayqasudı qolay körmey barlıq jasaulı düniesin tastap, Şudı boylap, Almalığa qaray şeginip ketti. Mıñdağan mal, mıñnan astam bilteli mıltıq, köp kilem, jibek şatır, osılarmen birge Kenesarınıñ özi wstağan mıltığı da olja bolıp Orman manaptıñ qolına ötedi. Qolına tüsken hannıñ qaruın Orman manap Jantay Qarabekovke sıylaydı. Mıltıqtı Qarabekovter äuleti Pişpek bekinisin orıstar jaulap alğanğa deyin saqtağan. Odan keyin Jantaydıñ wlı Mollamırza mıltıqtı otarlauşı general Kolpakovskiyge sıyğa tartqan. Soñınan bwl mıltıq Bükilreseylik Nijegorod körmesiniñ bas general-gubernator bölimine ötkizilip, aqırı Ombıdan biraq şıqqan» depti.
Al mına elorda törinde muzeyde twrğan qaru osı Ombıdağı mıltıqtıñ aynatpay köşirgen tüp nwsqası. Qarudıñ sipatı osındağı maqalada aytılğan barlıq ölşemge däl kelip twr. Onıñ sırtında qarudıñ ortaaziyalıq wstalar qolınan şıqqanın ayğaqtaytın belgi – wzın üñğınıñ qır arqası köne parsı stilindegi sändik örnekpen bädizdelgen. Ağaş düminiñ iıqtier tübiri tört jağınan temir örnekpen biteulenip, şürippebasardıñ joğarı twsı güldengen altı bwrıştı süyekpen kömkerilgen. Qarudıñ ağaş diñine qobı tartıp jımdastırğan wzın wñğısı mıltıq atılğanda bosap ketpes üşin tört jerden mıqtı qwrsau salınıptı. Sonday-aq mıltıqtıñ ot alatın şaqpaq twsınıñ qos büyiri berik metallmen qaptalıp, bes jerden şegelenip, bekitilipti. Han qaruınıñ biz añdağan sipatı osı.
Pikir qaldıru