Гипер жобалардың жолы бола ма?

Giper jobalardıñ jolı bola ma?

| Jan 14, 2019

Keñes odağı jıldarında memlekettiñ ekonomikası gigantomaniyağa qwştar boldı.
Bir ortalıqtan basqarılğan josparlı ekonomikada olar azdı-köpti tiimdilik körsetti,
biraq narıqtıq ekonomikağa köşkende solardıñ bäri adıra qaldı. Öytkeni, narıq
gigantomaniyanı süymeydi, ol naqtılıqqa ikemdilikti wnatadı.
Sol siyaqtı Qazaqstan da osı uaqıtqa deyin qazaqtıñ «körpeñe qaray kösil» degen
naqılın wmıtıp, giper jobalarğa, mega jobalarğa qwmarlıq tanıtıp keledi. Mäselen,
«Qazaqstan-Türkimenstan-Iran» halıqaralıq temirjol marşrutı jobasına bastamaşı
bolıp, aqırı onı 2014 jılı iske qostı. Äriptesterimiz bolıp otırğan eki eldiñ
tauarları da narıqtı jarıp, ağılıp jatatındar emes. Oğan Qazaqstan arqılı Resey
qosılğanda da tauarları birtekti, bäriniñ de qauzaytını negizinen tabiği resurstar. Osı
jolmen Qazaqstan tauarları Parsı şığanağına tikeley şığatın boladı dep
jalaulatqan edik. Sol dämemiz aqtaldı ma?
Juırda Mäjilistegi Qazaqstannıñ halıqtıq kommunisteri partiyası
frakciyasınıñ atınan deputat Ayqın Qoñırov Ükimetke saual joldap, osı joldıñ
jobalıq quatı 2020-şı jıldarı jılına 15 mln. tonnağa jetedi degen ediñizder, al
biılğı 10 ayda bar bolğanı 1 mln. tonna ğana jük tasımaldanğan. Sonıñ işinde tranziti
200 mıñ tonnağa da jetpeydi. Osınıñ sebebi nede degen saual qoydı.
Sonımen birge deputat qazaqstandıq uçaskesi kelesi jılı tolıq iske qosılatın
«Batıs Qıtay – Batıs Europa» halıqaralıq avtomobil' koridorınıñ tiimdiligine kümän
keltirdi. Ärine,- deydi deputat, -bwl trassa bizdiñ respublikanıñ işi üşin öte mañızdı,
el aymaqtarınıñ bir-birimen tığız qatınasına qolaylı bolıp keledi. Biraq tranzittik
marşrut retinde paydası bola qoyar ma eken? Biz negizinen onıñ tranzittik äleuetinen
ümit etip kiristik emes pe? Al joldıñ tranzittik quatı Resey aumağındağı uçaskesi iske
qosılğanda ğana tolıq küşine enedi. Alayda reseylikter özderine sankciyalar jasap
jatqan Europa elderine jol tartuğa asığatın emes, onı eñ jıldam degende aldımızdağı
5 jılda ğana bitirui mümkin. Biraq bwl uaqıttarda Qazaqstanğa jol saluğa qarız bergen
halıqaralıq bankter qarap twra ma? Onıñ üstine qarızdıñ özi künde ösip bara jatqan
dollarmen berilse… Aynalıp kelgende bäri memlekettiñ byudjettiñ büyirin tespey me?
QHKP frakciyası osı mäseleni kötere otırıp, ükimetti osı tığırıqtan
şığaratın jol izdeuge şaqırdı.
Sol tiimdi jol tabıla qoyar ma eken? AQŞ-tıñ Qıtay tauarlarınıñ tınısın
tarıltıp, baj salığın arttırıp jatqanınan ümit etuge bola ma? Sol jaqqa ağılatın
mol dünie Qazaqstan arqılı Europağa ağıluı mümkin be? Osı perspektivanıñ

orındaluı mümkin bolsa onda Reseydi öz uçaskesin tezirek ayaqtauğa köndiru kerek qoy. Ol
bizdiñ Ükimettiñ qolınan kele me?
Mine, gigantomaniyağa qwştar bizdiñ ükimettiñ aldına qazir osınday kürdeli
swraqtar tartılıp twr.

S.ELEU, sarapşı

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi