Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä!

… Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken köşpeli el.

Al, On eki ata Abaqtıñ qwramında Iteli ruı bar. Öz kezeginde “noqta Kerey” atanğan eñseli äulet. Şamamen jan sanı 200.000-ğa juıq deydi. Bağınalınıñ kenjesi bolğan, jeli wstar Qoylaudan tarağan soñ solay ataluı äbden mümkin. Iteli – Aqpaqtı, Äumetäli, Aqmergen dep är salağa bölinetin körinedi. Qasietti Säbitwlı Zuqa qajınıñ wyıqtı aymağı.

“Iteli turalı köp derekter saqtalmağan.” Solay da şığar!? Alayda, Iteli atauı itke qatıstı emes sekildi. “Edil eli” nemese “Ed eli” boluı mümkin. Bwrınğı Qazara qazirgi Kaspi teñizine qwyatın Edil dariyasınıñ köbesinde Iteli (Ed eli) degen jer atauı bar. Solay tartsaq şe? Babaqwmar Qinayat inim ne deydi!?

Swrağan Raxmetwlı

Bakhytbek Bamyshuly Juırda Maqidolda aqsaqal meni köp izdepti. Jolığa almadım. Jarıqtıq osınday bir sözdiñ şığarın sezgen-au?! Bwlay demese Swrağan Swrağan bola ma? Sen ne bilesiñ, tegiñniñ atauın tektediñ be? dep twr ğoy. Joq! Türki balasınıñ Börini emgeni barşağa ayan. Anau Ata Şıñğıs hannıñ ata-babası Börte böri men Qwba Maral!Kereyge mälimi “Noqta ağası”. Sözdiñ tüp qazı, ejelgi mağınası Qara Jerge barıp qadaladı. Jerdi bağzı babalarımız solay ID dese kerek. Jaqsı lepes jarım ırıs. El Sözi. Abılay hannıñ tüsin oñğa jorısañ Ayıñ oñıñnan tuadı. Adam balasın maymıldan jaratqan ğalımdar da ötken. Asqar Süleymenov: «Basqa halıq maymıldan jaralsa jaralğan şığar, al, däl bizdiñ qazaq jılqıdan jaralğan» depti ğoy… Äzirge osı…

Swrağan Rahmetwlı Mwndağı bir anıq wğım – “ud”wğımı. Etüken – ejelgi türkilik kie. At kömgen orın.”Noqta Kerey” atauı qalayda jılqığa tartıp twr. Ud-ieli, ed-ieli, at-ieli atauları it twqımına qaray jürmey twr!? Babatekti Kere – jwrt kie twtqan tekgine beker “noqta” salmasa kerek. Mwnda bos boljam,tüs joramaldan göri anıq wsınıs kütiledi. Ru soyı mazaq bolmauı tiis. “It” soyın jek körmeymin. Alayda onı “at”- qa qaray tartuğa da negiz bar.”Ed”- ejelgi attılar jürgen wyıq. Attılı babam ie twtqan jerinde tuğan bir kieli wlığın “Edieli” deui de ğajap emes-ti. Al, oğan noqta salğan el Kerey! Wlı Qazaqtıñ bir tütini. Qazara (Qas-bw)-dan Altayğa deyingi dalada tek at izi ğana jatır. Al, at pen it Adam atamnıñ alğaşqı dosı.

Iqılas Ädilet Itieli ruı qırğızdarda da bar. Olarda Italı dep ataladı. It söziniñ leksika-grammatikalıq damu jolında birneşe gomogendi derbes mağınalı sözder qalıptastırğan. Mäselen, It, Ot, Et, At – bwlar zat esim qızmetinde. Al, osı tübirlerdiñ gomogendi variantı Ut, Wt tübirleri türki tilderinde tüpki mağınasın joğaltqan. Tek, hakas tiliniñ bir dialektsinde ut “böri, qasqır” degen mağınanı beredi. Bwnday tübir varianttarın tildik faktilerdi salıstırsaq: udmurt, kereyt, oymaut, torğaut, aymauıt – yağni etnonim qalıptastırğan. Ut tübiri köbine türki tilderinde onomastika, jasauda aktiv qoldanılğan. Türki-qazaq etnografiyalıq atuına jatatın qwt qalıptasuı da osı tübir negiz bolğan. Monosillabtıñ işki fleksiyalıq qwrılsı: qu+ut, mwnda köne qu tübiri “aq” tüsti bildiredi. Mäselen bwl tübir qıpşaqtardıñ kezindegi etnikalıq “quman” atauına negiz bolıp, aq-sarı öñdiler degen mağınanı bergen. Türki-qazaq tanımında qwt sözi eñ aldımen dästürli ayran süt taamdarına qaray aytılıp, aq dep atalatını belgili. Bwdan şığatın qortındı, kezindegi türkilik antroponimder Qwtlıq, Idiqwt, Täñirqwt dep aytılatını osıdan. It tübiri til damuınıñ eñ alğaşqı kezeñderinde, yağni türki tilderiniñ flektivti satısınan beri qalıptasıp jetken. Bwdan It söziniñ semantikasında birneşe türkilik etnotanımdıq ataular bar.
Itaalı ruı turalı miftik derekterdi Pliniy eñbekterinen kezdestiremiz.

Kökböri Mübarak Ed, Id – jer.
Ediqwt, Itikut – jer iesi.
Eden-jerden bolımsız biik üy tabanı.
Edir-qıltiğan şöp bası.
It – böriniñ ekinşi tergeu atı.
Edik – şwñqır.
Edil – qazan.
Töbe it – töbet.
Ite – qwdıq.
Iteru – tereñge qwlatu.
Iiu – tereñdeginiñ şığuı.
Iitil – bwlaqtıñ qaynarı.
Iilu- eñkeyu.
Iteli – tüp sözde tögilu, ağıp ketu, şaptarapqa jayılu degen ataudı bildiredi. Iteli ruında bwlaq qaynarına tabınıp, irkit pen ayrandı bwlaq qaynarına tögetin salt bar. Iteli şejiresinde osı ädet aytılmay qalmağan.

facebook paraqşasınan alındı