سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا!

… كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن كوشپەلى ەل.

ال، ون ەكى اتا اباقتىڭ قۇرامىندا يتەلى رۋى بار. ءوز كەزەگىندە “نوقتا كەرەي” اتانعان ەڭسەلى اۋلەت. شامامەن جان سانى 200.000-عا جۋىق دەيدى. باعىنالىنىڭ كەنجەسى بولعان، جەلى ۇستار قويلاۋدان تاراعان سوڭ سولاي اتالۋى ابدەن مۇمكىن. يتەلى – اقپاقتى، اۋمەتالى، اقمەرگەن دەپ ءار سالاعا بولىنەتىن كورىنەدى. قاسيەتتى ءسابيتۇلى زۋقا قاجىنىڭ ۇيىقتى ايماعى.

“يتەلى تۋرالى كوپ دەرەكتەر ساقتالماعان.” سولاي دا شىعار!؟ الايدا، يتەلى اتاۋى يتكە قاتىستى ەمەس سەكىلدى. “ەدىل ەلى” نەمەسە “ەد ەلى” بولۋى مۇمكىن. بۇرىنعى قازارا قازىرگى كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن ەدىل دارياسىنىڭ كوبەسىندە يتەلى (ەد ەلى) دەگەن جەر اتاۋى بار. سولاي تارتساق شە؟ باباقۇمار قينايات ءىنىم نە دەيدى!؟

سۇراعان راxمەتۇلى

Bakhytbek Bamyshuly جۋىردا ماقيدولدا اقساقال مەنى كوپ ىزدەپتى. جولىعا المادىم. جارىقتىق وسىنداي ءبىر ءسوزدىڭ شىعارىن سەزگەن-اۋ؟! بۇلاي دەمەسە سۇراعان سۇراعان بولا ما؟ سەن نە بىلەسىڭ، تەگىڭنىڭ اتاۋىن تەكتەدىڭ بە؟ دەپ تۇر عوي. جوق! تۇركى بالاسىنىڭ ءبورىنى ەمگەنى بارشاعا ايان. اناۋ اتا شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسى بورتە ءبورى مەن قۇبا مارال!كەرەيگە ءمالىمى “نوقتا اعاسى”. ءسوزدىڭ ءتۇپ قازى، ەجەلگى ماعىناسى قارا جەرگە بارىپ قادالادى. جەردى باعزى بابالارىمىز سولاي يد دەسە كەرەك. جاقسى لەپەس جارىم ىرىس. ەل ءسوزى. ابىلاي حاننىڭ ءتۇسىن وڭعا جورىساڭ ايىڭ وڭىڭنان تۋادى. ادام بالاسىن مايمىلدان جاراتقان عالىمدار دا وتكەن. اسقار سۇلەيمەنوۆ: «باسقا حالىق مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار، ال، ءدال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان جارالعان» دەپتى عوي… ازىرگە وسى…

سۇراعان راحمەتۇلى مۇنداعى ءبىر انىق ۇعىم – “ۋد”ۇعىمى. ەتۇكەن – ەجەلگى تۇركىلىك كيە. ات كومگەن ورىن.”نوقتا كەرەي” اتاۋى قالايدا جىلقىعا تارتىپ تۇر. ۋد-يەلى، ەد-يەلى، ات-يەلى اتاۋلارى يت تۇقىمىنا قاراي جۇرمەي تۇر!؟ باباتەكتى كەرە – جۇرت كيە تۇتقان تەكگىنە بەكەر “نوقتا” سالماسا كەرەك. مۇندا بوس بولجام،ءتۇس جورامالدان گورى انىق ۇسىنىس كۇتىلەدى. رۋ سويى مازاق بولماۋى ءتيىس. “يت” سويىن جەك كورمەيمىن. الايدا ونى “ات”- قا قاراي تارتۋعا دا نەگىز بار.”ەد”- ەجەلگى اتتىلار جۇرگەن ۇيىق. اتتىلى بابام يە تۇتقان جەرىندە تۋعان ءبىر كيەلى ۇلىعىن “ەديەلى” دەۋى دە عاجاپ ەمەس-ءتى. ال، وعان نوقتا سالعان ەل كەرەي! ۇلى قازاقتىڭ ءبىر ءتۇتىنى. قازارا (قاس-بۇ)-دان التايعا دەيىنگى دالادا تەك ات ءىزى عانا جاتىر. ال، ات پەن يت ادام اتامنىڭ العاشقى دوسى.

ىقىلاس ادىلەت يتيەلى رۋى قىرعىزداردا دا بار. ولاردا يتالى دەپ اتالادى. يت ءسوزىنىڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق دامۋ جولىندا بىرنەشە گوموگەندى دەربەس ماعىنالى سوزدەر قالىپتاستىرعان. ماسەلەن، يت، وت، ەت، ات – بۇلار زات ەسىم قىزمەتىندە. ال، وسى تۇبىرلەردىڭ گوموگەندى ۆاريانتى ۋت، ۇت تۇبىرلەرى تۇركى تىلدەرىندە تۇپكى ماعىناسىن جوعالتقان. تەك، حاكاس ءتىلىنىڭ ءبىر ديالەكتسىندە ۋت ء“بورى، قاسقىر” دەگەن ماعىنانى بەرەدى. بۇنداي ءتۇبىر ۆاريانتتارىن تىلدىك فاكتىلەردى سالىستىرساق: ۋدمۋرت، كەرەيت، ويماۋت، تورعاۋت، ايماۋىت – ياعني ەتنونيم قالىپتاستىرعان. ۋت ءتۇبىرى كوبىنە تۇركى تىلدەرىندە ونوماستيكا، جاساۋدا اكتيۆ قولدانىلعان. تۇركى-قازاق ەتنوگرافيالىق اتۋىنا جاتاتىن قۇت قالىپتاسۋى دا وسى ءتۇبىر نەگىز بولعان. مونوسيللابتىڭ ىشكى فلەكسيالىق قۇرىلسى: قۋ+ۋت، مۇندا كونە قۋ ءتۇبىرى “اق” ءتۇستى بىلدىرەدى. ماسەلەن بۇل ءتۇبىر قىپشاقتاردىڭ كەزىندەگى ەتنيكالىق “قۋمان” اتاۋىنا نەگىز بولىپ، اق-سارى وڭدىلەر دەگەن ماعىنانى بەرگەن. تۇركى-قازاق تانىمىندا قۇت ءسوزى ەڭ الدىمەن ءداستۇرلى ايران ءسۇت تاامدارىنا قاراي ايتىلىپ، اق دەپ اتالاتىنى بەلگىلى. بۇدان شىعاتىن قورتىندى، كەزىندەگى تۇركىلىك انتروپونيمدەر قۇتلىق، يدىقۇت، تاڭىرقۇت دەپ ايتىلاتىنى وسىدان. يت ءتۇبىرى ءتىل دامۋىنىڭ ەڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە، ياعني تۇركى تىلدەرىنىڭ فلەكتيۆتى ساتىسىنان بەرى قالىپتاسىپ جەتكەن. بۇدان يت ءسوزىنىڭ سەمانتيكاسىندا بىرنەشە تۇركىلىك ەتنوتانىمدىق اتاۋلار بار.
يتاالى رۋى تۋرالى ميفتىك دەرەكتەردى پليني ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرەمىز.

كوكبورى مۇباراك ەد، يد – جەر.
ەدىقۇت، يتيكۋت – جەر يەسى.
ەدەن-جەردەن بولىمسىز بيىك ءۇي تابانى.
ەدىر-قىلتيعان ءشوپ باسى.
يت – ءبورىنىڭ ەكىنشى تەرگەۋ اتى.
ەدىك – شۇڭقىر.
ەدىل – قازان.
توبە يت – توبەت.
يتە – قۇدىق.
يتەرۋ – تەرەڭگە قۇلاتۋ.
ءيىۋ – تەرەڭدەگىنىڭ شىعۋى.
ءيىتىل – بۇلاقتىڭ قاينارى.
ءيىلۋ- ەڭكەيۋ.
يتەلى – ءتۇپ سوزدە توگىلۋ، اعىپ كەتۋ، شاپتاراپقا جايىلۋ دەگەن اتاۋدى بىلدىرەدى. يتەلى رۋىندا بۇلاق قاينارىنا تابىنىپ، ىركىت پەن ايراندى بۇلاق قاينارىنا توگەتىن سالت بار. يتەلى شەجىرەسىندە وسى ادەت ايتىلماي قالماعان.

facebook پاراقشاسىنان الىندى