Qazaq knyazi Qasıqbay

Ötken ğasırdıñ 1923 jılı Oñtüstik Qıtay, yağni Kanton ükimetiniñ törağası laua­zımına qolı jetken wlt kösemi Sun YAt Sen berekesi ketken qıtay qoğamın biriktirip, Japoniya bastatqan şeteldik basqınşılar ıqpalınan qorğanu üşin Keñes Odağımen ımıralastı. Biraq 1925 jılı bwl adam dünieden ötip, qıtay eliniñ işki jağdayı şielenisip, memleket  bilikke talasqan birneşe generaldıñ küres alañına aynaldı. Bwl tartıs-talastıñ Keñes Odağı men onıñ jas dosı moñğoldar üşin tiimsiz twstarı körine bastadı. Mısalı, eldiñ şığıs üş provinciyasınıñ bileuşisi Jan Zolin «Moñğoliya  jeke memleket emes, ol Qıtaydıñ bir böligi» deytin astamşıl mälimdeme jasap, Keñes Oda­ğına osı mäseleni moyındauın talap etti. Bol'şevikter köse­mi V.I.Lenin közi tirisinde qıtaylıqtardıñ joğarıdağı talabın dwrıs körip, qwptau arqılı Moñğoliyanı basıp almaqqa ärekettenip jatqan Jan Zolinnıñ şabuılın toqtattı.

Joğarıdağı bir-biri­men taytalasıp jatqan general­dar­dıñ biri Fın YU Syan 1925 jıldıñ basında Keñes Oda­ğınıñ Qıtaydağı elşisi Lev Mihayloviç Karahanğa jolı­ğıp, Moñğol memleketimen baylanıs jasauğa kömektesuin ötinedi. Elşi mırza bwl mäseleni Mäskeuge habarlaydı. Söytip Moñğoliya basşılarına sayasi qwbılası Mäskeuden «tez arada qıtay generalımen baylanıs jasañdar» degen tapsırma kelip tüsedi.

Nätijesinde, 1925 jılı 19 naurızda moñğol basşıları aqıldasıp, Qıtayğa baratın ökilderdi iriktep, qaulı qabıldaydı. Olar mwnday   ma­ñızdı iske Şaruaşılıq mi­nistri Amar, İşki ister mi­nistri Nabanseren, Ortalıq par­tiya komitetiniñ hatşısı Geliksenge üşeuin layıq körip, «sizder ne aytasız» degen­dey Mäskeu jaqqa jaltaqtap qaraydı.

Köp wzamay KSRO Sırtqı ister mi­nistri G.Çiçerinniñ atınan Moñğol üki­metiniñ basşılarına jedelhat kelip tü­sedi. Hatta: «Qıtayğa baratın ökilder qwramına T.Rısqwlov engizilsin» delinipti. Sodan  Moñğol Halıq partiyası Ortalıq Komitetiniñ basqarma müşeleri 23 naurız küni qaytadan jiın ötkizip, joğarıdağı qwramğa «Moñğoliyadağı az wlt ökilderi qazaq Qasıqbay men wranqay Tebiktini qosu turalı» şeşim qabıldaydı. Mwndağı Qasıqbay dep otırğanımız – Twrar Rıs­qwlov ta, ekinşi adam qazaq tilin erkin meñgergen Tebikti. Mwn­dağı maqsat –  qıtaylarmen  jür­giziletin kelissöz barısında ol män-jaydı Twrarğa qazaqşa tärjimalap otıradı.

Joğarıdağı ökilder Qıtay generalımen resmi kelissöz jür­gizetin bolğandıqtan, olar­ğa jañadan ataq-däreje be­riledi. Mäselen, Amarğa – beys-markiz, Nabanserenge – han, Geliksengege – gün, al Qasıqbayğa (T.Rısqwlovqa) – qazaq knyazi degen ataq berilipti.

Kalgandağı kezdesu

Qıtayğa baratın resmi ökilder belgili bolğannan keyin Moñğol Halıq partiyasınıñ Ortalıq Komiteti tötenşe komissiya jasaqtaydı. Bwğan T.Rısqwlov müşe boldı. Mwn­dağı maqsat – qıtay eline baratın ökilder ne aytuı kerek jäne qarsı taraptan qanday sw­raqtar qoyıluı mümkin, oğan qalay jauap berilui tiis.., t.b. mäsele talqılandı. Bwl jer­de mañız beretin dünie, ökilder özderi bilip eşqanday kelissözge qol qoyuğa bolmaydı, ekinşi şart, bwlar aldımen Beyjiñge barıp sondağı KSRO elşisi L.Karahanğa jolığıp, aqıldasqanı jön.

Söytip Qıtayğa baratın Moñğoliya ökilderi 1925 jılı 25 naurızda jolğa şığadı. Arasında qazaqşa kiingen, basında tört saylı pwşpaq kerey tımaq, kök qasqalap tikken saptama etigi bar Twrar jür. Ökilder 18 täulik degende Kalgan qalasına jetedi. Bwlarmen kezdesuge tiis general Fın YU Syan osında kütip jatır. Ökilder Mäskeuden berilgen tapsırma boyınşa Beyjiñdegi elşi Lev Karahanğa jolıqpay twrıp, qıtay generalımen kezdesuge bolmaydı. Endi qaytpek kerek?

Qısqası, qulıq oylap tabadı. «Biz äueli aruaq attağanday bolmayıq,  Beyjiñge barıp qıtay halqınıñ kösemi Sun YAt Senniñ qabirine tağzım eteyik, sodan keyin kelemiz» dep bwlardı kütip otırğan generalğa sälem aytıp, Beyjiñge jürip ketedi. Bwl jerde T.Rısqwlov elşige jolığıp tolıq mälimet aladı. Osı saparında Twrar ağamız Lev Mihayloviçtiñ nwsqauımen Qıtay elinde otırğan Japoniya elşisi Kenkiti Esidzavamen jolığadı. 1937-38 jıldarı joğarıdağı L.Karahannıñ da, T.Rısqwlovtıñ da atıluına osı oqiğa bastı sebep bolğan, deydi jazuşı Şerhan Mwrtaza.

Onan soñ ökilder Kalgan qalasına kelip  Fın YU Syanmen kezdesedi. Qıtay generalı bw­lardı öz üyinde qabıldap, taytalası mol sayasi swraqtar qoyıp, oğan düdämal jauaptar aladı. Osılardıñ keybirine toqtalsaq: «Keñes Odağı Moñğoliyadan äs­kerin qaşan äketedi?» «Moñ­ğoliya äskeriniñ arasında orıs keñesşiler nege köp?» «Eger Qıtayğa üşinşi bir el şa­buıl jasasa, Moñğoliya kömektese ala ma?» t.b. Moñğoldar bwl saual­darğa jauap beru üşin jautañdap «til bilmeytin» Qasıqbayğa qa­raydı.

Osı taqırıp boyınşa­ köp­ jıl zertteu jürgizip, bir­­­ne­şe kitap jazğan tarih ğılım­darınıñ doktorı Minis Äbil­taywlı, qıtay generalı Moñ­ğoliya ökilderimen kelissöz jür­gizu barısında keybir mäse­leni delegaciya basşısı Amar beyispen jeke otırıp äñgimeleskisi keletinin aytıptı, soğan qarağanda ol ökilder qwramında orıs tıñşısı boluı mümkin dep saqtıq jasağan körinedi dep jazadı.

Söytip Amar mırza Fın YU Syanmen birneşe ret kezdesken. Osı bir jeke söylesu kezinde qıtay generalı Moñğoliyanı täuelsiz el retinde moyındaytının aytıp, eñ bastısı moñğol dalası arqılı Reseyden qaru-jaraq alu nietin jetkizgen. Osı mäseleni T.Rısqwlov Mäs­­keuge mälimdegen siyaqtı. Öyt­keni qıtay generalı orıstan qaru-jarıq alıp, öziniñ işki qarsılastarına soqqı bergeni belgili.

Kezdesudi sätti ayaqtağan ökil­der 1925 jılı mamır ayınıñ 1-i küni Moñğoliyağa oralıp, aydıñ 3-4-i künderi Moñğol Halıq partiyası Ortalıq Komitetiniñ Basqarma jinalısında Twrar Rısqwlov ökildiktiñ Qıtayğa jasağan saparı turalı bayandama jasaydı. Osı bayandama mätininde qıtay generalı Moñğol halqınıñ müddesi üşin emes, öz müddesi üşin kelissöz jürgizuge mäjbür bolğanın ay­tıp, sapar kezinde jolda kezdesken qiınşılıqtar, Bey­­jiñge barıp istiñ män-jayın anıqtağanı turalı t.b. mäselelerge toqtalğan eken.

egemen.kz