“Жаңа Өмір” газеті… Қазақ тарихына қатысты деректер

“Jaña Ömir” gazeti… Qazaq tarihına qatıstı derekter

| Sep 11, 2019

Eldes Orda

“Jaña Ömir” (Yiñi Hayat) degen atpen Qaşqar qalasında şığıp twrğan bwl gazette Şıñjañdağı Qazaq tarihına qatıstı derekter kezdesedi. Bwnıñ bir nwsqasın sizderge wsınbaqşımın.

Mingonıñ 25-jılı 14-qırküyektegi yağni 1936-jıldıñ 14-qırküyektegi (184) 8-sanında Şıñjañ Qazaqtarı turalı mınaday habar basılğan:

“Ürimjide Qazaq-Qırğız Qwrıltay Mäjilisi Aşılıp 16 Künde Tamam Boldı”

Maqalada osı oqiğalar örbidi. Tarihi derekterde bwl qwrıltay 1935-jılı twñğış mäjilisin aşqan. Mäjiliske Altay, Tarbağatay, İle jäne bwrınğı Ürimji aymağına qarastı 12 audannan sosın Qaşqar ualayatındağı Qırğızdarmen qosılıp wzın ırğası 300 dey delegat qatısqan. Qwrlıtay qararı ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaydıñ sayasatı boyınşa Qazaq-Qarğız Mädeni, Ağartu Wyşımasın jariyalaydı. Wyşımağa Seyitqazı Nwrtaev törağa boladı. Sol jıldıñ küzinde Äbeu Qwddış bastatqan delegaciya Seyitqazı Nwrtaevpen birge Qwljada kişi qwrıltay aşıp, Qwljada “İle Aymaqtıq Qazaq-Qırğız Mädeni, Ağartu Wyşımasın” qwradı. Bwl wyımnıñ törağası Maqswt Sasanov, orınbasarı Jabıqpay Bwlğınşı boladı. İleniñ qazaq bayların attanısqa keltirip 3000 qoyğa Qwljanıñ eñ säuletti qızıl ğimıratın satıp alıp, onı Qazaq-Qırğız wyımınıñ aymaqtağı bas ştabına aynaldıradı. Seyitqazı bastağan Ölkelik Qazaq-Qırğız Wyımınıñ delegaciyası sol jıldıñ küzinde Şäueşekte jäne Altay qalasında art-artınan kişi qwrıltay aşıp aymaqtıq wyımnıñ törağaların saylaydı. Şäueşektegi “Tarbağatay Aymaqtıq Qazaq-Qırğız Wyşımasınıñ” törağası Mwqametqali Köksegenwlı boladı. Sarsümbe qalasındağı “Altay Aymaqtıq Qazaq-Qırğız Wyşımasınıñ” törağası Mänkey Mämiwlı boldı. Bwl oqiğalar Şıñjañdağı Qazaq tarihınıñ eñ eleuli, jaña tarihi kezeñiniñ eñ betbwrıs mezgili edi. Ölkelik Qazaq-Qarğız Wyşımasınıñ törağaları derekterge süyensek bılay bolğan:

1935-1939 aralığında Seyitqazı Nwrtaev

1939-1941 aralıñında Maqmet Şökemanov

1941-1942 aralığında Däuletkeldi Qwspekwlı

1942-1944 aralığında Aqat Qondıqazaqov

1944′ten jabılğanğa deyin Sälis Ämire

Qazaq-Qırğız wyımına qatıstı sirek suretter men tañbalı qwjattardı reti kelse keyin jariyalayın. Wyımnıñ naqtı qanday jwmıs istegenin täptiştep jinap şıqtım.

1931-1933 jıldar arasında Şıñjañ Qazaqtarında eki türli sayasi tañdau boldı. Olardıñ bir böligi Elisqan Älippen birge sayasi tañdauın jasap, Dwñğandardıñ äskeri, sayasi elitası (qıtay derekterinde 西北三马) arqılı Şıñjañ ölkelik ükimetiniñ legitimsiz törağası Şıñ Şısaydı audarıp tastau edi. Bwl tañdaudı jasağan qazaqtar Gansu, Cinhayğa auuıp ketti. Wzın ırğası 3000 tütin.

Ekinşi tañdaudı jasağandar, Sovet küşi arqılı Şıñ Şısay ükimetin moyındau jäne ükimet qwramında kirise jürip mädeni, ağartu jwmıstarımen aynalısu. Bwl tañdaudıñ basında Baymolda Qareke, Şäripqan Kögeday jäne Äbeu Qwddış bastağan ziyalı elita twrdı. Qazaq pen Qırğızdıñ jaña buın sayasi elitası Ürimjige şoğırlandı. Ölkelik Qazaq-Qırğız wyımınıñ 12 bölmeli bas ştabı bwl elitanıñ şoğırına, bwrqırap qaynağan oşağına aynaldı.

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin