“Жаңа Өмір” газеті… Қазақ тарихына қатысты деректер

“Jaña Ömir” gazeti… Qazaq tarihına qatıstı derekter

| Sep 11, 2019

Eldes Orda

“Jaña Ömir” (Yiñi Hayat) degen atpen Qaşqar qalasında şığıp twrğan bwl gazette Şıñjañdağı Qazaq tarihına qatıstı derekter kezdesedi. Bwnıñ bir nwsqasın sizderge wsınbaqşımın.

Mingonıñ 25-jılı 14-qırküyektegi yağni 1936-jıldıñ 14-qırküyektegi (184) 8-sanında Şıñjañ Qazaqtarı turalı mınaday habar basılğan:

“Ürimjide Qazaq-Qırğız Qwrıltay Mäjilisi Aşılıp 16 Künde Tamam Boldı”

Maqalada osı oqiğalar örbidi. Tarihi derekterde bwl qwrıltay 1935-jılı twñğış mäjilisin aşqan. Mäjiliske Altay, Tarbağatay, İle jäne bwrınğı Ürimji aymağına qarastı 12 audannan sosın Qaşqar ualayatındağı Qırğızdarmen qosılıp wzın ırğası 300 dey delegat qatısqan. Qwrlıtay qararı ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaydıñ sayasatı boyınşa Qazaq-Qarğız Mädeni, Ağartu Wyşımasın jariyalaydı. Wyşımağa Seyitqazı Nwrtaev törağa boladı. Sol jıldıñ küzinde Äbeu Qwddış bastatqan delegaciya Seyitqazı Nwrtaevpen birge Qwljada kişi qwrıltay aşıp, Qwljada “İle Aymaqtıq Qazaq-Qırğız Mädeni, Ağartu Wyşımasın” qwradı. Bwl wyımnıñ törağası Maqswt Sasanov, orınbasarı Jabıqpay Bwlğınşı boladı. İleniñ qazaq bayların attanısqa keltirip 3000 qoyğa Qwljanıñ eñ säuletti qızıl ğimıratın satıp alıp, onı Qazaq-Qırğız wyımınıñ aymaqtağı bas ştabına aynaldıradı. Seyitqazı bastağan Ölkelik Qazaq-Qırğız Wyımınıñ delegaciyası sol jıldıñ küzinde Şäueşekte jäne Altay qalasında art-artınan kişi qwrıltay aşıp aymaqtıq wyımnıñ törağaların saylaydı. Şäueşektegi “Tarbağatay Aymaqtıq Qazaq-Qırğız Wyşımasınıñ” törağası Mwqametqali Köksegenwlı boladı. Sarsümbe qalasındağı “Altay Aymaqtıq Qazaq-Qırğız Wyşımasınıñ” törağası Mänkey Mämiwlı boldı. Bwl oqiğalar Şıñjañdağı Qazaq tarihınıñ eñ eleuli, jaña tarihi kezeñiniñ eñ betbwrıs mezgili edi. Ölkelik Qazaq-Qarğız Wyşımasınıñ törağaları derekterge süyensek bılay bolğan:

1935-1939 aralığında Seyitqazı Nwrtaev

1939-1941 aralıñında Maqmet Şökemanov

1941-1942 aralığında Däuletkeldi Qwspekwlı

1942-1944 aralığında Aqat Qondıqazaqov

1944′ten jabılğanğa deyin Sälis Ämire

Qazaq-Qırğız wyımına qatıstı sirek suretter men tañbalı qwjattardı reti kelse keyin jariyalayın. Wyımnıñ naqtı qanday jwmıs istegenin täptiştep jinap şıqtım.

1931-1933 jıldar arasında Şıñjañ Qazaqtarında eki türli sayasi tañdau boldı. Olardıñ bir böligi Elisqan Älippen birge sayasi tañdauın jasap, Dwñğandardıñ äskeri, sayasi elitası (qıtay derekterinde 西北三马) arqılı Şıñjañ ölkelik ükimetiniñ legitimsiz törağası Şıñ Şısaydı audarıp tastau edi. Bwl tañdaudı jasağan qazaqtar Gansu, Cinhayğa auuıp ketti. Wzın ırğası 3000 tütin.

Ekinşi tañdaudı jasağandar, Sovet küşi arqılı Şıñ Şısay ükimetin moyındau jäne ükimet qwramında kirise jürip mädeni, ağartu jwmıstarımen aynalısu. Bwl tañdaudıñ basında Baymolda Qareke, Şäripqan Kögeday jäne Äbeu Qwddış bastağan ziyalı elita twrdı. Qazaq pen Qırğızdıñ jaña buın sayasi elitası Ürimjige şoğırlandı. Ölkelik Qazaq-Qırğız wyımınıñ 12 bölmeli bas ştabı bwl elitanıñ şoğırına, bwrqırap qaynağan oşağına aynaldı.

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,