Işannıñ äkesi Qwrman Kenjebaywlı bes uaqıt namazın qaldırmağan, äri batır, äri dindar adam bolıptı. Onıñ erekşe bir qasieti – adam emdeytin täuip eken. Abılaydıñ batırlarınıñ biri, biri emes biregeyi bolıp eseptelipti. Joñğar qontayşısı Qalden-Cerenniñ qazaq äyelinen tuğan eki qızınıñ birin Abılay, Fatima attı ekinşisin Qwrman alıptı. Odan Qwlja, Aral, Maral attı wldar düniege kelgen. Olay bolsa, Maral Qalden-Cerenniñ tuğan jieni, Kenesarı, Naurızbay batırlardıñ tuğan bölesi. Bilgenderdiñ aytuına qarağanda Fatima şeşey osı küngi Qızılorda oblısınıñ Josalıdan 18 şaqırım jerdegi «Qamır qorımı» degen jerde jerlengen deydi.

Maral işan 1780 jılı Qostanay oblısınıñ soltüstigindegi Obağan özeniniñ keyinnen «Maral şiligi» atanğan qonısta düniege kelipti. Onıñ wrpaqtarı osı künge deyin Troebratnoe selosınıñ janındağı Nwrımbet degen auılda, Äulieköl, Qwsmwrın, Jüzbay, Bestau eldi mekenderinde ömir sürip jatır. Osı künde jüz jıldan asa tarihı bar Qostanaydağı Aq meşit, Bestaudağı wrpaqtarı twrğızğan meşit babanıñ esimimen ataladı.

Keybir derekterde Maraldıñ azan şaqırıp qoyğan esimi Isa deydi. Äkesinen 9 jasında jetim qaladı. 13 jasına kelgende şeşesine erip Aq meşit jağına kelgen deydi . Negizgi maqsatı – bilim alu, älbette, ol kezdegi bilim – dini oqu. Aq meşit mañayındağı Qwlanbay işannıñ Meñdibike attı qızına üylengen Maral qazirgi Özbekstan eliniñ Jam tauınıñ üñgirindegi Jalañayaq işannıñ medresesine jüz şäkirttiñ biri bolıp oquğa kiredi. Osı medreseni jeti jıl oqıp, bilimin tereñdetu üşin tağı da üş jılğa qaladı. On jıl oqığan Maral işan aman-sau eline qaytıptı. Arqanıñ Qayranköl jazığında ol öziniñ halqına orasan zor qızmet etedi, auru-sırqaulardı emdeydi, täbiptik käsibin köripkel-säuegeyşilikpen wştastırıp otıradı. Köp wzamay Maraldıñ atı bükil qazaq dalasına taraydı.

Maral babamız tek dinşil ğana adam emes, ol – qoğam qayratkeri, azattıq üşin küresker, wlt-azattıq qozğalıstıñ ruhani kösemi. XIX ğasırdıñ 30-jıldarı Maral işan qazaq halqın «Ğazauat» soğısına şaqırdı. Aldımen Qwsmwrın atırabında bastalğan bwl qozğalıs Qazaqstannıñ soltüstiginiñ biraz jerin qamtıdı. Keybir zertteuşiler «Ğazauat» soğısın qolına qaru alıp, jauğa qarsı twru dep esepteydi. Al endi islam dinin berik wstağan, jan-düniesi taza adam basqa dindi däripteytin basqınşılarğa iştey bolsa da qarsılıq körsetti. Mwsılman dini öktemdik ataulınıñ barşasına qarsı ekendigine eşkimniñ dauı joq. Maral babamız patşa ükimeti çinovnikterine qayta-qayta adam jiberip, hat jazıp, qazaq jerinde orıs bekinisteriniñ salınuına qarsılıq bildirdi. Eş jauap ala almağan ol äsker jinap, qarulı qarsılıq bildiruge deyin bardı.

1819 jıldıñ jazınıñ basında Kerey-Uaq, Atığay-Qarauıl elderiniñ bastı adamdarınıñ bas qosıp, Qaq sorınıñ jağasında ötkizgen qwrıltayında Eseneydiñ boz bieniñ sütine şomıldırıp, üstine şımqay aq kiimder kigizip, Maral işan äulie, dualı auız biler men bekter, batırlar aq bataların berip, jinalğan köp aq tilek tilep, aq kigizge otırğızıp köterip, bir auızdan maqwldap, Sibir qazaqtarınıñ şorası etip saylaptı. Estemeswlın şora saylauğa Ombı, Qızıljar şaharlarında twratın qazaq, tatar dinbasıları men mırzaları da belsene qatısıptı.

Şora bolıp el basqaruımen qatar, Eseney öz wstazı Maral işan Qwrmanwlı bastağan ğazauatqa bwrınğısınşa belsene qatısıp, oğan äskerge elden at-azıq, kiim jinap beruge kömektesedi. Qızıljar jerinde ataqtı Sartay, Şaqşaq batırlarımen tize qosıp, şayqasqa şığadı. Orıstardıñ birneşe bekinisterin talqandap, bwlar halıq alğısına bölenedi. 1834 jılı «Qojabergen Şöptiköl» jağasında bolğan Sartay batır men otarşılar arasında bolğan wrıs Segiz Seriniñ «Tuğan elime» degen öleñine arqau bolğan .

Maral babamız qolbasşılardı jelep-jebep, aq batasın berip otırğandığı da kezdeysoq emes. Bwl – ruh qwdiretiniñ kieli parasatı. Dañqtı Kenesarı öziniñ qarın bölesi Maral işannıñ danışpandığına bas iip otırğan. Köteriliske qatısuşılarğa dini basşılıq jasau üşin Maral kelisim berip, han sarayınıñ Keñes qwramına kiredi. Kenesarı köterilis bastap, bodandıqqa qarsı şayqasıp jatqan kezde Maral işan Batıs-sibir mwsılmandarınıñ öz betinşe saylap qoyğan bas müftii bolatın.

Bwdan bılay daulı mäseleler şariğat ükimi boyınşa şeşilip otırdı. Qazaq qosınına ruhani demeu körsetip, key jağdayda öz boyındağı keremet qasietterimen de kömektesedi. Kezinde Kenesarı äskeriniñ birsıpıra jeñisterge jetuine, halıq aldında bedeliniñ artuına äulieniñ köp ülesi boladı. Ol bilgen aqıl-keñesin aytıp otıradı. Orıstardıñ äskeri tehnikasınıñ artıqşılığın, artınan keler köp küş bar ekenin aytıp, osı soğıstı odan äri soza bermeuge Kenesarığa keñes beredi.

Soğıs jağdayındağı halıqtıñ jağdayın jaqsartıp, igilikke jetkizudiñ taptırmaytın közi – olardı eginşilikpen aynalıstırıp, otırıqşılıq twrmısqa üyretu kerek ekendigin Maral işan ünemi şegelep aytıp otırğan. Maraldıñ bwl oyınan keyin Kenesarı jaqtastarın dereu eginşilikpen aynalısuğa ügitteydi. Osığan baylanıstı Orınbor şekara komissiyasınıñ esepterine bılay dep jazılğan: «Resey töñiregine oraluğa mümkindigi bolmağandıqtan, ol öziniñ jasaqtarına İle men onıñ taraularınıñ jağalaularında eginşilikpen aynalısuğa aqıl berdi».

Kenesarı jaqtastarınıñ eginşilikpen aynalısqanın Kenesarı ordasında bolıp qaytqan Däuletkeldi Bespaev ta äñgimeleydi. «Qiın jağdayda bolğandıqtan, öziniñ jaqtastarına tamaq tabudıñ jalğız jolı äri layıqtı şara retinde eginşilikpen aynalısudı wsındı». Sonımen Kenesarınıñ eginşilerdi qoldau sayasatı qazaqtardağı eginşiliktiñ onan äri damuına äser etti. HİH ğasırdıñ 50-60 jıldarında-aq eginşilikpen qazaq rularınıñ edäuir böligi aynalıstı. «Kenesarınıñ köteriliske qatısuşılardıñ materialdıq jağdayın jaqsartudıñ jalğız jolı eginşilik dep tüsingen deu kerek». Bwl Kenesarı seriginiñ biri Maral Qwrmanovtıñ sözimen rastaladı, ol özi «Senderdi eginşilikpen bayıtamın» dep, qazaqtarğa uäde beripti» dep körsetedi E.Bekmahanov.

Babamızdıñ qır men Sırğa keñ jayılğan ata-dañqı, otarşıl orıs ükimetiniñ üreyin aldı. Onıñ is-äreketi orıs wlıqtarın qattı abırjıtıp, ärbigerge saldı. Qazaq-orıs arasındağı sayasi mäselelerdi Maral babamız kelissöz arqılı şeşudi közdedi. Osı maqsatpen ol Ombığa Kerey bolısınıñ aqsaqalı Baysal arqılı eki hat jiberedi.Bireui Orınbor äskeri gubernatorı Essenge, ekinşisi, Sibir jeke korpusınıñ komandaşısı Kapceviçke joldandı. Tatar mänerinde jazılğan eki hattıñ da mağınası birdey.

Sibir äkimşiligi bwl jağdaydı, äsirese Maral Qwrmanwlınıñ Peterburgqa barıp-qaytuğa tilek bildirip jürgenin Aziyat departamentine habarlaydı. Vice-kancler graf Nesel'rode 1821 jılğı 20 qañtarda Sibir general-gubernatorı Speranskiyden hat arqılı Maral ötinişiniñ män-jayı turalı pikiri qanday ekenin swraydı. 1822 jılğı 24 qañtarda ol graf Nesel'rodege hatpen jauap qaytaradı.

Graf Nesel'rodeniñ bayanhatı boyınşa Maral Qwrmanwlın Peterburgke şaqırtıp alu turalı 1822 jılğı 12 aqpanda jarlıq şığıp, onı jolğa qamdau jöninde tiisti nwsqaular berilip, qajetti jwmıstar atqarılıp jatadı. Maral Qwrmanwlın astanağa aldıru jönindegi jarlıqqa oray general Kapceviçtiñ jazğan hatı iesiniñ qolına timey, Baysaldıñ qaltasında qala beredi. Babanıñ patşa qabıldanuına barmağan sebebi de büginde anıqtalğanday. 1821 jıldıñ mausımında Orınbor general gubernatorı jüzbası swltan Jantöre Jihangerovke Maraldı tauıp aludı tapsırsa, ol öz tarapınan swltan Jwma Qwdaymendievke Maraldı wstaudı bwyırğan. Al orıs äskeriniñ polkovnigi Grammatin Swltan Şotayğa Maraldı wstaudı tapsırğan. Osınday jağdaylardı bilip otırğandıqtan da qabıldauğa barmağan siyaqtı.

Maral babamız wlt-azattıq qozğalıstıñ öz maqsatına jetpeytindigin sezgendey boldı. Sebebi, köripkeldik jäne säuegeylik qasieti bar ol sol kezdegi qazaq halqınıñ müşkil halin tüsine bildi. Ol osı jıldarı başqwrt, tatar halıqtarınıñ wlt-azattıq qozğalısın qoldap, otarşılarğa qarsı ortaq maydan aşudı oylaydı. Ol sol elderge elşi jiberdi degen de derekter bar. YAğni, onı pantyurkizm ideyasınıñ negizin qaladı deuimizge boladı.

Körşiles jatqan mwsılman elderin biriktirip, Mwhammed payğambar tuı astında memleket bolu qajettigin aytqan da Maral baba. Sondıqtan onı pantyurkizm ideyasınıñ negizin qalauşı dep te aytuğa boladı.

Maraldıñ qazaq saharasınan ketui turasındağı habarlar türli-türli boldı. Keybir sıbısqa qarağanda, ol «Alaşşıldardıñ» şaqıruı boyınşa solarmen birlesip, hiualıqtarmen soğısıp jatqan Bwqar ämirine kömek beruge ketti deydi. Al bwdan göri dwrısıraq habar 1824 jılı alınadı.

Oğan baqsaq, 1823 jıldıñ jazında hiualıqtardıñ Bwqarğa bara jatqan keruenge şabuıl jasap, qazaq kirekeşteriniñ mıñ tüyesi men jüz mıñ qoyın aydap alıp, elu adam öltirip ketken habarın esti sala Maral Qwrmanwlı aq adal mal-mülikti qaytaru üşin Hiuağa attanğalı qol jinaydı. Halıqtı bwl jorıqqa köbirek tartu üşin jwrtqa jar salıp, bwl jolı özimen birge jauğa qarsı barğandarğa oq ötpeydi, qılış darımaydı dep jariyalaydı. Dwşpandı jappay, talanğan maldı tügel qaytarıp oljalı oralatınına sengen qazaqtardıñ köpşiligi Qwrmanwlınıñ uağdasına qızığıp Hiuağa qarsı attanadı. Jüzege asuı ekitalay bwl qaterli sapardıñ nemen ayaqtalğanı belgisiz. Maral işannıñ bwdan keyingi tağdırı da beymağlwm.

Maral işannıñ ömirden ötkendigi jaylı ärtürli mağlwmattar bar. Belgili jurnalist T.Dayranbay baspasöz betterinde Maral işannıñ 1852 jılı tiri ekendigin ayğaqtaytın qwjattar bar ekendigin jariyalağan. Sonımen qatar orıs polkovnigi I.F.Blarambergtiñ «Estelikter» attı kitabında 1852 jıldıñ birinşi tamız küni Maral Qwrmanwlın Aqmeşit mañayında körgenin aytadı. Olay bolsa işan Säden Nwrtaywlımen körnekti jurnalist Sırlıbay Bürkitbaywlınıñ aytqanınday 1841 jılı emes, tuğan eli Arqağa qıdırıp barğan kezinde müşeldi jasında şamamen 1853 jılı jaz aylarında dünie salğan. Qabiri Qızılorda oblısı, Qarmaqşı audanınıñ ortalığı Josalıdan soltüstik-şığısqa qaray segiz şaqırım qaşıqtıqta bwrın Qamır qorımı atalğan biik jalpaq töbeniñ basında. Qazir ol qorım «Maral baba qorımı» ataladı.

Babanıñ 4 äyelinen segiz wlı bolğan. Qwlanbay işannıñ qızı Meñli bikeden Qalqay, Qalıbay, Elibay tuadı. Ekinşi äyelinen – Pirzada men Tekzada. Bwlardan qazir twqım joq. Bir äyelinen – Esmwhammet pen Jarmwhammet. Olardan eseyip kelgende tuğan – Esey, şal bolğanda tuğan – Şaqay dep atağan. Şaqay säbi kezinde ölgen. Soñğı äyelinen – Smayıl. Ol da bala kezinde dünie salğan. Qalğan – Qalqay, Qalıbay, Elibay jäne Esey wrpaqtarı Qızılorda, Qostanay, Torğay, Aqmola, Jambıl, Soltüstik Qazaqstan, Özbekstan jerlerinde twradı.

Maral babamızdıñ wrpaqtarı da din jolına tüsken qayratkerler. Qalqa işan, Isqaq işan, Ämit işan, Mamırbay işan, Asan işan, Qabılay işan, Elibay işan, Ospan işan bükil ömirin qazaq işinde islam şapağatın uağızdauğa arnağan.

Maral işan qozğalısınıñ sätsizdikpen ayaqtaluına birneşe sebepter boldı. Birinşiden, qozğalısqa qazaqtıñ köptegen ruları atsalıspadı. Bwl kezde qazaq qoğamı ekige bölinip, olardıñ bir tobı orıs äkimşiliginiñ ırqınan şığa almadı. Ekinşiden, Maral işan qazaq üşin qalıptasqan sayasi jağdaydıñ twraqsızdığın eskermedi. Bükil mwsılman halıqtarınıñ basın qosıp, biregey islam memleketin qwru onıñ orındalmas armanı bop qala berdi. Üşinşiden, qolına qaru alğan qazaq jigitterinen ne swltanda, ne batırlarda bereke bolmadı.

Sondıqtan da, babamız qarulı qarsılıqtan göri, ruhani qarsılıqqa köñil audarudı dwrıs dep eseptedi. Degenmen, Maral işan äskerleri Resey ükimetinen jeñilis taptı degen qorıtındı jasaudan aulaqpız. Aşamaylı Kereyler qozğalısı Sarjan töre men Jolaman Tilenşiwlınıñ Resey otarşılarımen qarulı qaqtığısına wlastı. Mwnıñ barlığı aqırında 40 jılğa sozılğan Kenesarı han bastağan qazaq-orıs soğısın tuğızdı.

Qorıta kelgende, Maral işan qozğalısı dini sipatta bolğanımen otarşıldıqqa qarsı wlt-azattıq soğıs ekendigin moyındauımız qajet. Ökinişke oray, dini qozğalıs degen jeleumen ğılımi zertteuden tıs qalğan bwl problemanıñ bizdiñ bilgenimizden bilmegenimiz köp ekendigi belgili. Bwl taqırıp tereñ zertteudi, tıñ derekterdi aşudı, şeteldik mwrağattardağı qwjattardı elge äkeludi, söytip, dini qozğalıstardı wlt-azattıq kürestiñ bir tarmağı ekendigin däleldeytin uaqıt jetti.

Täuelsizdik alğan jıldarı babamız öz wrpağımen qayta qauıştı. 2005 jılı Qızılordada onıñ 225 jıldıq, 2010 jılı 230 jıldıq mereytoyı ötti. Jılda tuğan jerinde oğan arnap as berilip jatadı. Bükil jasalıp jatqan is-şaralarğa şartaraptan qazaqtıñ narqasqa azamattarı jinaladı. 2010 jıldıñ 29-30 qazanında Qızılorda qalasında jergilikti Qorqıt ata atındağı universitette Maral işan Qwrmanwlınıñ 230 jıldıq mereytoyına arnalğan «Sır elindegi dini-ağartuşılıq oy-sana» taqırıbında respublikalıq ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötti. Oğan elimizdiñ Astana, Almatı, Qostanay, Aqtöbe, Kökşetau siyaqtı qalalarınan elge belgili dintanuşı, ädebietşi, tarihşı ğalımdar qatınasıp, azattıq qozğalısındağı din men dini qayratkerlerdiñ qosqan ülesi jayında pikir talastırdı. Konferenciya qorıtındısında islam örkenietiniñ qazaq dalasında payda bolıp, damıp, tereñ boylauı jönindegi taqırıptarğa jıl sayın osınday ğalımdar jiının ötkizip twru turalı şeşim qabıldandı. Kelesi küni kelgen qonaqtar Maral babanıñ qabirine zirat etti.