Alaş ziyalarınıñ arasındağı tığız baylanıs, olardıñ bir-birin ruhani häm materialdıq twrğıdan demeui – şınayı tarihi fakt bolsa, osı şındıq sät sayın aşılıp jatqanına janıñ quanadı.

Almatıdan Astanağa arağa kemi eki-üş kün salıp jetetin «Jas qazaq» aptalığı 2014 jılı 7 qaraşada (№ 44) jarq etkizip Bayqal Bayädilovtiñ «Suret qwpiyası» attı materialımen qosa arasına Mağjan engen bir top azamattıñ (oquşı balalar da bar) fotosuretin jariyaladı.

Maqala avtorı mwnı Eñbekşilder audanı «Kazgorodok» mekeninde twratın Zura Temirhanovadan alğanınan aytadı. Onıñ arğı jağında bwl kisiniñ äkesi Temirhan – M.Jwmabaevtıñ şäkirti bolğanın jetkizedi. Söytip materialınıñ soñında «oqırman surettegi azamattardı tanıp jatsa, gazetke habarlassa eken» dep oy tastadı.

Aptalıqtağı suretti köre sala, bir twlğanıñ beynesi közimizge ottay basıldı. Biraq, bir eskertetin jayt, fotografiya mwqiyat saqtalınğanımen, «Jas qazaq» onı şağın etip basıptı… Dereu osı gazettiñ Astanadağı ökili, izdengiş jäne jauapkerşiligi zor jurnalist Tölen Tileubayğa habarlasıp, surettiñ elektrondıq nwsqasın swrattıq.

Ülkeytip kördik: aqın Mağjannıñ sol jağında otırğan azamat – bolaşaq asa körnekti memleket jäne qoğam qayratkeri, Alaş üşin keudesin oqqa töseuge barğan Smağwl Saduaqaswlı (1900-1933) eken.

Bizdiñşe, bwl fotosuret 1919 jılı Ombınıñ bir oqu ornınıñ janında tüsirilgen. Bwl aumaqtıñ el basqaru jüyesinde qazaq jäne tatar sektorı (mısalı, bilim böliminiñ qazaq-tatar sekciyası) bolğanı mälim. Mına oqığandar – Ombı şäkirtteri, bilim qızmetkerleri. Bälkim, B.Bayädilov aytqanday, mwğalimder kursınıñ tıñdauşıları boluı da mümkin. Bir qızığı, ertedegi suretterinde Mağjan ılği galstuk taqqan qalpında erkin tüsedi eken. Smağwl erekşe ülgide aq jeyde, Europaşa kästöm kiipti. Qolında – sağat. Biz tanıp otırğan eki twlğanıñ da qısa wstağan jeñildeu bas kiimderine qarap, mezgil – küzgisalım ekenin añğaramız…

Surettegi Smağwl – 19-dağı jas talap. «Elge qızmet etemin, wltqa janım sadağa» degen azamattı uaqıt qalay ösiredi deseñizşi, mına birşama salmaqtı bolıp otırğan jigit arada 3-4 jıldıñ işinde twtas Qazaqstan men Türkistan tanitın, Kreml' seskenetin batıl twlğağa aynaldı.

1919 jılı S.Saduaqaswlı ne istep jür edi? Nemese onıñ osığan deyin jinağan qayratkerlik täjiribesi qanday edi?

Atalğan jılı ol resmi Ombıda «Centrosibir'»  atalınatın birlestikte nwsqauşı bolıp qızmet isteytin. Bılayşa aytqanda, bolaşaq respublikanıñ ekonomikasına baylanıstı täjiribe köriginen ötip jürgen-di. Şikizattı qalay önim etu jäne onı qalayşa qazaqqa bwyırtu – Smağwldıñ özekti maqsatı edi. Büginde klassikalıq maqalalar dep jürgen «Kirgizskaya (kazahskaya) literatura» oçerki men «Nujdı aula» attı toptama maqalaların ol bar bolğanı 18-19 jasında osı wyımnıñ «Trudovaya Sibir'» jurnalına jariyalağanın jaqsı bilemiz.

Jas talap oğan deyin 15 jasında – auıl mwğalimi bolıp, 16-18 jasında Ombı auılşaruaşılıq uçilişesinde, politehnika institutınıñ kooperaciya kursında, auılşaruaşılıq institutınıñ kooperaciya fakul'tetinde oqidı. Sonımen birge qısqaşa kurstarda däris berip, Aqmola oblıstıq Jer-su basqarmasında qazaq bölimi oqu isiniñ meñgeruşisi boladı. Sayasi küreske 1916 jılı aralasıp, «Birlik», «Jas azamat» wyımdarında qayratkerlik şıñdaludan ötedi. 1917-1918 jıldarı Aqmola oblısında Alaş komitetin qwruğa atsalısadı. 1918 jılı 5-13 säuirde M.Mırzawlı, Q.Kemeñgerwlı, G.Dosımbekqızı sındı jastarmen birge Ombıda wlt jastarı s'ezin wyımdastıradı. Alaş wl-qızın bir mwrat töñiregine toptastıruğa atsalısadı.

1918 jıldıñ 14 jeltoqsanınan 1920 jıldıñ 6 mamırına deyin  «Centrosibir'de» jwmıs istep, äri qaray «bwl jerde jwmısımdı jalğastıru wltımnıñ keleşegi üşin negizsiz» dep tauıp, öz erkimen bosaydı. 1920 jıldan bastap ol – Sibir   jastar   komitetiniñ müşesi, «Jas   azamat», «Eñbekşil jastar», «Kedey sözi» (Ombı), «Wşqın», «Eñbek tuı» (Orınbor) gazetteriniñ jauaptı şığaruşısı, alqa müşesi, Qazaqstan Jastar odağınıñ hatşısı.

Smağwl 1920 jılı 12-18 qırküyekte aralığında Mäskeude ötken Künşığıs wlttarı jastarınıñ İ konferenciyasına ökil retinde qatısıp, qazaq jastarınıñ atınan söz söyleydi.  Jiında Künşığıs jastarınıñ ortalıq byurosına müşe bolıp saylanadı. 4 qazanda Orınborda jalpı qazaq keñesteriniñ İ s'ezine delegat bolıp, jas qayratkerler atınan minberge şaqırıladı.

Osı jolı ol Qazaq avtonomiyalıq respublikası Ortalıq atqaru komitetiniñ töralqa müşesi bolıp saylanıp, sayasi hatşı, törağanıñ orınbasarı qızmetin atqaradı. 2 jeltoqsanda Atqaru komitetiniñ kezekti mäjilisinde (törağa S.Meñdeşwlı) ol Qazaq memlekettik baspasınıñ 5 kisiden twratın redakciyalıq alqasına kiredi (A.Baytwrsınwlı, Ä.Bökeyhan, H. Bolğanbay, J.Aymauıtwlı sındı twlğalarmen birge).

Äri qaray ol Alaştıñ alğısına bölengen ülken sayasatqan enip kete bardı. Bar bolğanı 7 jılda (1920-1927) ol özin Qazaq eline qanday qayratker, qanday qalamger ekenin tanıttı. Qazaq jeriniñ twtastığın saqtaudağı, wlt mwrası men Alaşqa janaşırlıq tanıtudağı, el ekonomikasın kooperaciyalıq-öndiristik negizde qwrudağı Smağwldıñ erligi – balamızdıñ balasına aytıp otıratın aqiqat. Bügingi otanşıl wlt jastarı osınday twlğanıñ bolğanın bilu jäne bilgenin qwrbı-qwrdastarına jetkizu – parız. Qatarlastarı Smağwldı «bizdiñ zamannıñ Kenesarısı» deydi eken…

Wltımızğa tajal bolıp kelgen Kreml' sayasatı, onıñ qolşoqparı – Goloşekin S.Saduaqaswlın 1927 jılı sayasattan şettetti. Mwnıñ aqırı 1933 jılı qızıl terrormen – bilikti injener Smağwldı Mäskeude şimirikpesten öltirumen ayaqtaldı…

«Öliminiñ şındığı aşılmasın» degen boluı kerek, Kreml' türli sebepti sıltauratıp, onıñ süyegin örtetti. Bir uıs mäyit külin ateistengen Don zirathanasınıñ qabırğasına qoyıp tındı. 1992 jılı pravoslav eparhiyası bwl zirathananı tolıq özine alıp, kündelikti hristian ğwrpın jalğastırğanda, wlttıñ kün tärtibinde Smağwl süyegi külin qara jer qoynına beru mindeti twrdı. Sätin salıp, bwl mindet 2011 jılı jüzege astı. Qazir S.Saduaqaswlı ziratı Astanadağı bayırğı Han Kene sarbazdarı qabirstanında…

Mağjan men Cmağwldıñ arasın baylanıstıratın derekter az emes.

1916 jılı jas ta bolsa bas aqın «Balapan qanat qaqtı» attı allegoriyalıq äñgime jazdı. Bwl – onıñ Ombıda Smağwldar şığarğan «Balapan» attı jurnaldı (redaktorı – Qoşke Kemeñgerwlı) qoldauı edi.

Alda Alaş deñgeyine köteriletin jas qayratker de Mağjannıñ düldildigin erte tanıdı. Sibir men qalıñ Reseydiñ sauattı oqığandarına arnağan «Qazaq ädebieti» oçerkinde (1918 jılı jazılıp, 1919 jılı basılğan): «Iz molodıh sil v oblasti poezii vıdvigaetsya molodoy poet M.B.Jumabaev. On – poet-lirik samostoyatel'nogo napravleniya. Ego stihotvoreniya oçen' rasprostranenı sredi molodeji i po zvuçnosti ne ustupayut daje stilyu Abaya. Po iskrennosti mısli i hudojestvennosti sloga on prevzoşel vseh poetov-lirikov, pisavşih do nego (Qazaqşası: Poeziya salasındağı sonı küşterdiñ işinen jas aqın M.B.Jwmabaev jarqırap körinip keledi. Ol – özindik dara bağıttağı lirik aqın. Onıñ öleñderi jastar arasına keñinen tarap ketti. Ündiligi jöninen olar Abay jırlarınan kem tüspeydi. Oyınıñ ayqındığı, jırınıñ körkemdigi jöninen ol özine deyingi lirik aqındardıñ barlığın basıp ozıp, köş ilgeri ketti)»,- dep jazıp, maqalamızğa sebep bolğan twlğanı ädebiettegi ornın döp basıp ayttı. Tağı esteriñizge salamız: bwl oydı jazğanda, Smağwl bar bolğanı 18 jasta edi. Mwnı «Şoqan fenomeniniñ» jalğası degen dwrıs şığar («Aqqan jwldız»).

S.Saduaqaswlı ädebiet pen sayasatta «saliqalı jasqa» (24-27 jasında) şıqqan 20-jıldarı wrdajıq sayasatqa qaramay, Mağjannıñ aqındıq deñgeyin tanu men tanıtu turalı wstanımın özgertken joq…

1933 jılı 16 jeltoqsanda qapiyada Smağwl dünieden ozğanda (arada 58 jıldan keyin däl sol küni Qazaqstannıñ täuelsizdigi jariyalandı), aydaudağı Mağjan:

Jas Smağwl üzdik tuğan bala eken,

Baytaq elge asqar tauday pana eken.

Sol baladan, sol panadan ayırılıp,

Qayran qazaq jüreginde jara eken, - 

dep öleñ-hatpen köñil aytıptı…

Ökinişke qaray, bwl joqtau-jırdı M.Jwmabaevtıñ keyin qayta basılğan tomdarınan keziktire almaysız. Alayda aqın jinaqtarındağı «Eslam qazasına köñil aytu» attı öleñnen Smağwl qazasına arnalğan joldardı oqığanday bolamız. «Eslam qazasına» tüsinik beruşiler «aydaudan kelgen aqın nemere inisi Ahmetjannıñ auılına barğanda, bir jigit qaytqan eken, sonıñ tuıstarına arnaptı» deydi. Swraq tuadı: ras, älgi marqwm jigit jwrtına qadirli şığar, biraq «baytaq elge asqar tauday pana bolsa», biz nege ol turalı bilmeymiz?..

Bwl joqtaudıñ Smağwlğa arnalğanın aytıp ketken jan – qayratkerdiñ joldası, 20-jıldarı birneşe etnografiyalıq ekspediciyağa qatısqan azamat Omar Sansızbaywlı. Soltüstiktiñ Wyalı-Jarqınında qarapayım poştaşı bolıp, 70-jıldardıñ basında qaytqan osı aqsaqaldıñ auzınan älgi öleñdi jazıp alğan – Şalqarbek Käribay. Şäkeñniñ aytuınşa, «jinaqta atı jürgen Eslam – el basqaru jwmısına aralaspağan, 1929 jılı 27 jasında qırşın ketken bilimge qwştar azamat eken…».

S.Saduaqaswlı sayasi quğın-sürginge duşar bolatın 1927 jılı jazğan «Ädebiet äñgimeleri» attı talğamı men talabı biik maqalasında şınayı şığarmaşılıqqa jönsiz tiisken şolaq belsendilerdiñ qateligin ayta kelip: «Mağjandı qaytsede jaqsılayın degen oydan men, sirä, aulaqpın. Biraq barın bar, joğın joq deu kerek. Mağjandı küydirsek, biz barına küydiremiz. Qaytkende de men Mağjandı «doñızdatıp, qoñızdatuşılarğa» qarsımın»,- dedi.

Bwl – nağız principti közqaras edi. El auzındağı Smağwldıñ qayratkerligi de, «älsizge – pana, talanğanğa qamqorşı bolğanı» da – osınday wstanımında.

Mwnı aqın Mağjan bildi. El üşin tuğan qayratkerlerdi qadirley otırıp:

Erlerdi wmıtsa da el, sel wmıtpas,

Erlerdi wmıtsa da el, jel wmıtpas.

El üşin janın keşip, jaudı quğan,

Erlerdi wmıtsa da el, şöl wmıtpas.

El jauın zerttep, ört bop tınbay jortqan,

Erlerdi wmıtsa da el, bel wmıtpas.

El üşin tökken erler qanın jwtqan,

Erlerdi wmıtsa da el, jer wmıtpas.

Arqanıñ seli, jeli, şöli, beli,

Erlerdi wmıtpasa, el de wmıtpas, -

dedi.

Mağjannıñ osı sözi – Smağwlğa da, özi sındı qalam sertine adal twlğalarğa da ornatqan eskertkişi edi.

 Dihan Qamzabekwlı,

QR WĞA korrespondent-müşesi

Abai.kz