Ötken aptada Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgeni köpke ayan. Tarihi taqırıptı qozğağan maqalağa qatıstı belgili türkolog, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Qarjaubay Sartqojawlımen äñgimelesken edik. Marhabat!

- Qarjaubay ağa, äñgimemizdi keşe ğana jarıq körgen Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalasınan bastasaq. Tarihi twjırımdama turasında qazir qoğamda qızu talqı jürip jatır. Qalay oylaysız, el basşısınıñ bwl jolğı bastamasın ruhani-mädeni derbestigimizdiñ alğışartı, kürdeli kezeñde halıqtıñ sanasın oyatıp, serpilis beretin ündeu dep qabılday alamız ba?

- Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgennen bergi bir jwmanıñ işinde qoğamda ülken señ qozğalğanday boldı. Wltın wlıqtağan, layıqtı bağası berilgen köptegen maqalalar jariyalandı. Sol dualı auızdardan şıqqan dwğalı sözderdi, aytılğan wsınıstardı jüz payız qoldaymın. Solarmen bir pikirdemin.

Maqala jaqsı  nasihattalıp jatır. Erekşe aytarım, bwl tarihi twjırımdama Elbasınıñ bwdan bwrın jariyalağan «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» maqalasınıñ tikeley jalğası. Osı maqalalarda aytılğan är oy, är söz bükil halıqtıñ, keleşegimizdi jalğastıruşı bügingi wrpaqtıñ tarihi sana-sezimin qalıptastıruğa dañğıl jol aştı. Elbasınıñ är sözi wlı mwhitta jüzip bara jatqan kemege bağdar körsetip twrğan jağalaudağı mayaktay ğılımi-ädistemelik jol körsetip twr.

Tarihi sana sezim degeniñiz – sonau este joq ejelgi däuirden bermen qaray wltımızdıñ jasağan tarihi qwndılıqtarın wrpaqtıñ jadına siñirip, sodan alğan ruhani qoregin el müddesine arnaytın wlı küş, balaması joq quattı energiya.

Biz mıñjıldıqtarğa jalğasqan bay tarihı bar halıqpız. Tarihtı jasap qana qoymay, jer şarınıñ teñ jartısına qojalıq etken halıqpız. Ejelgi Ğwn, Kök Türik, Joşı-Qıpşaqimperiyası sonıñ ayğağı. Jahandıq deñgeyde mädeniet jasap, sol mädenietimizben älemge äser etken halıqpız. Bwğan dälel: jartılay köşpeli, jartılay otırıqşı mädeniet qalıptastıru; mal şaruaşılığın igerudiñ älemdik modulin jasau; qorğanu qaruları, dalalıq soğıs taktikası men strategiyasın qalıptastıru; Jılqını qolğa üyretip, älem halqın atqa qondıru, älemniñ körkem suret (jivopis') önerine añ örnegin (zverinıy stil') engizu; türki etnosınıñ öz ökili bayırğı türik bitigti älem oy-sanasınıñ altın qorına engizu degen siyaqtı mıñdağan jañalıqtardı älem örkenietine qosqan halıqpız.

Biz memlekettilikti qayta jañğırtıp, jaña twrpattağı memleket qwrdıq. Beynelep aytsaq, jaña twrpattı Ordamızdı twrğızdıq. Endi eldi ruhpen häm memleketşildik tüsinik qarulandıru qajet bolıp twr. Ol degeniñiz – beynelep jetkizsek, Ordağa kirip barğanda janıñızğa, sezimiñizge erekşe küş beretin aura qalıptastıru degen söz. Sizdiñ swrap otırğan ruhani-mädeni derbestik degen – osı bolmaq.

- Tarihımızğa qatıstı mäselelerge kelgende naqtı bağası berilmegen, şındıqqa qayşı keler jäyttar köp. Keşegi ğılım qazaq halqınıñ twtas tarihın, mädenietin, twrmıs-ğwrpın eurocentristik közqaras häm totalitarlıq rejimniñ şırmauınan şıqpağan sovettik tanım şeñberinde zerttegen sekildi. Ol tiisinşe, halıq sanasında öz tarihı men ruhani düniesine ürke qarauşılıq, mensinbeuşilik siyaqtı jaman ädetterdi qalıptastırğanı ras. Endeşe, Elbası maqalası elimizdiñ täuelsiz, ğılımi negizi bar ob'ektivti tarihınıñ jazıluına negiz bola ala ma? 

- Biz Keñestik 70 jılda öz tarihımızdan ayırılıp qalğan edik. Tarihi sana-sezimimiz soqqı alıp, qaydağı bir ejelgi ispetti izmderdiñ dwğasına baylanıp, esimizden ayırıldıq. Keñestik kezeñde euroöktemdik, reseylik öktemdik ideologiyanıñ jeteginde kettik. Endi osı ideologiyadan janımızdı, oy armanımızdı, oylau qabiletimizdi tazalau sizder men bizderdiñ aldımızğa qoyılıp otırğan mindet. Elbası osı öktemdikterden qwtılatın joldı körsetip berdi. Bwl ğalımdar men tarihşılarğa ülken jauapkerşilik jüyteydi. Osılayşa, izmderden tazalanıp halıqtıñ özi jasap ketken tarihın özine qaytaruımız kerek. Sonday jağdayda bizdiñ halıq öz tarihına mensinbey qarau, ürke qarau közqarasınan ayırıladı.

- Şıñğıs han taqırıbı da äli künge deyin daulı küyinde qalıp otır. Mwnıñ bäri qazaq tarihına qatıstı tüyindi mäselelerdiñ tolıq tarqamağanın ayğaqtaytınday. Öziñiz bir swhbatıñızda Şıñğıs hannıñ kök türikterdiñ el basqaru jüyesin tolıqtay wstanğanın aytıpsız…    

- Şıñğıs han jäne onıñ wrpaqtarı taqırıbı qazaq oqırmandar ortasında dwrıs aşılmay jatır. Asılında, Z.Qinayatwlı eñbekterinde bwl mäselege jaqsı jauap berilgen edi. Meniñşe, oqırman qauım osı ğalımnıñ eñbegine üñile almay kele jatqan siyaqtı. Elbasımız da bwğan tolıq jauabın bergen. Şıñğıs han Ortalıq Aziyada ömir sürip kelgen qazaq, moñğol, tatar, man'ju, tibet, qıtay, orıstardıñ, Şığıs europa, Kavkaz, Jerorta teñizi, Qaraözen mañındağı parsılar, arabtardıñ, gruzin, armiyandardıñ, ukraindardıñ da hanı. Barlığı da kezinde Şıñğıs han jäne onıñ wrpaqtarınıñ qol astında boldı. Al, Joşı qağan qazaq jerin üleske alıp, bilik qwrdı. Ol moñğol halqı üşin küresken joq. Qazaq jerine kelip qazaq bolıp ketti. Şıñğıs han Joşığa osı wlı dalanı berip twrıp «Joşı-Qıpşaq wlısı» dep atadı. «Joşı-Qıpşaq wlısı» degeniñiz – bügingi qazaqtar. Franciya saudageri Marko Poloğa jol körsetip, aqıl keñes bergen bir kezdesuinde «Qırım tübeginen Beyjiñge deyingi aralıqta jürip ötken kezde janıñda qaytken künde bir qıpşaq audarmaşıñ bolsın. Qıpşaq tili Ortalıq Aziyanıñ qatınas tili» degen eken. YAğni, sol däuirde qıpşaq tili bügingi ağılşın tiliniñ rölinde boldı dep tüsinuge boladı.

Şıñğıs han özi üş tatardıñ wrpağı. Arğı tegi türki-hiyat. Tili b.z. IX-X ğasırdan bastap körşiles man'ju, tüngüs, qıtaylanğan qidan tilderiniñ äserimen türkilik teginen alıstap qalıptasa bastağan. Şıñğıs däuirinde biraz alıstağan. Keyin buddizm dinin qabıldağan soñ onan ärmen alıstap bügingi moñğol tili qalıptasqan.

Şıñğıs imperiyası alğaş ornağan kezde Çiñğay Çinsan degen kerey taypası adamı onıñ is-basqaruşısı bolıp jwmıs jasağan. Kök türiktiñ üşinşi qağanatı – Birikken türik (wyğır) qağanatı qwlağannan keyin, X-Xİ ğasırlarda Kerey, Nayman taypalıq odaqtarı jeke-jeke handıq qwrğan. Olar Kök türik däuiriniñ mädeni-ruhani qwndılıqtarın, el basqaru jüyesin wmıt qaldırmay, jalğastırıp paydalanıp kelgen. Şıñğıs qağannıñ is basqaruşısı Çinğay-Çinsan Kök Türikterdiñ sol däuirin Moñğol imperiyası qwrılğan kezde sol qalpımen qoldanğan. M: Tör(bilik), el, han, qağan, bitig (jazu), bitigşi (hatşı), twrğaq (kündizgi qarauıl), keşigtin (tüngi qarauıl), tarığ (egin) t.t.s.s.

- Türkolog maman retinde türki mädenieti men köşpendiler örkenietiniñ bügingi zerttelu jayı turalı az-kem ayta ketseñiz.

- Bwl öte ülken taqırıp. Türik mädenietin mädeniet retinde jeke alıp qarau kerek. Şegine jetkizip zertteldi dep ayta almaymın. Qayta qaraytın, arı qaray tereñdep zertteytin  aspektileri äli köp. Köşpeliler mädenietiniñ otırıqşı elderge äseri örkeniet twrğısınan  zerttelu kerek. Bwl taqırıp tıñ dünie.  Büginge deyin igerilmey jatır.

- Memleket basşısınıñ maqalası qazaq tarihın qayta zerdeleuge mümkindik beredi. Aldağı atqarılatın ülken jwmıstardıñ bağıt-bağdarı qalay boluı kerek, neni eskerui kerek?

- Jasaytın jwmıs köp. Elbasınıñ osı maqalasınıñ ayasında zerttep jürgen ğalımdardı kiristire otırıp memleketttik bağdarlama jasasa  dwrıs bolar edi. Barlıq jwmıstı Türki Akademiyasına itere saluğa bolmaydı. Öz basım Türki Akademiyasınıñ jwmısına köñilim tolmaydı. Kemşilikter öte köp. L.N.Gumilev atındağı EWU, Äl-Farabi atındağı Qazaq memlekettik universiteti, Türkistandağı Qazaq-Türik universteti, Almatı pedagogikalıq universitetteri birigip otırıp jwmıs jasasa jaqsı nätije şığadı dep oylaymın.

- Äñgimeñizge rahmet!

Wlt portalı