وتكەن اپتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى كوپكە ايان. تاريحي تاقىرىپتى قوزعاعان ماقالاعا قاتىستى بەلگىلى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. مارحابات!

- قارجاۋباي اعا، اڭگىمەمىزدى كەشە عانا جارىق كورگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان باستاساق. تاريحي تۇجىرىمداما تۋراسىندا قازىر قوعامدا قىزۋ تالقى ءجۇرىپ جاتىر. قالاي ويلايسىز، ەل باسشىسىنىڭ بۇل جولعى باستاماسىن رۋحاني-مادەني دەربەستىگىمىزدىڭ العىشارتى، كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ، سەرپىلىس بەرەتىن ۇندەۋ دەپ قابىلداي الامىز با؟

- ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرگى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە قوعامدا ۇلكەن سەڭ قوزعالعانداي بولدى. ۇلتىن ۇلىقتاعان، لايىقتى باعاسى بەرىلگەن كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى. سول دۋالى اۋىزداردان شىققان دۇعالى سوزدەردى، ايتىلعان ۇسىنىستاردى ءجۇز پايىز قولدايمىن. سولارمەن ءبىر پىكىردەمىن.

ماقالا جاقسى  ناسيحاتتالىپ جاتىر. ەرەكشە ايتارىم، بۇل تاريحي تۇجىرىمداما ەلباسىنىڭ بۇدان بۇرىن جاريالاعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ تىكەلەي جالعاسى. وسى ماقالالاردا ايتىلعان ءار وي، ءار ءسوز بۇكىل حالىقتىڭ، كەلەشەگىمىزدى جالعاستىرۋشى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاريحي سانا-سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا داڭعىل جول اشتى. ەلباسىنىڭ ءار ءسوزى ۇلى مۇحيتتا ءجۇزىپ بارا جاتقان كەمەگە باعدار كورسەتىپ تۇرعان جاعالاۋداعى ماياكتاي عىلىمي-ادىستەمەلىك جول كورسەتىپ تۇر.

تاريحي سانا سەزىم دەگەنىڭىز – سوناۋ ەستە جوق ەجەلگى داۋىردەن بەرمەن قاراي ۇلتىمىزدىڭ جاساعان تاريحي قۇندىلىقتارىن ۇرپاقتىڭ جادىنا ءسىڭىرىپ، سودان العان رۋحاني قورەگىن ەل مۇددەسىنە ارنايتىن ۇلى كۇش، بالاماسى جوق قۋاتتى ەنەرگيا.

ءبىز مىڭجىلدىقتارعا جالعاسقان باي تاريحى بار حالىقپىز. تاريحتى جاساپ قانا قويماي، جەر شارىنىڭ تەڭ جارتىسىنا قوجالىق ەتكەن حالىقپىز. ەجەلگى عۇن، كوك تۇرىك، جوشى-قىپشاقيمپەرياسى سونىڭ ايعاعى. جاھاندىق دەڭگەيدە مادەنيەت جاساپ، سول مادەنيەتىمىزبەن الەمگە اسەر ەتكەن حالىقپىز. بۇعان دالەل: جارتىلاي كوشپەلى، جارتىلاي وتىرىقشى مادەنيەت قالىپتاستىرۋ; مال شارۋاشىلىعىن يگەرۋدىڭ الەمدىك ءمودۋلىن جاساۋ; قورعانۋ قارۋلارى، دالالىق سوعىس تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ; جىلقىنى قولعا ۇيرەتىپ، الەم حالقىن اتقا قوندىرۋ، الەمنىڭ كوركەم سۋرەت (جيۆوپيس) ونەرىنە اڭ ورنەگىن (زۆەرينىي ستيل) ەنگىزۋ; تۇركى ەتنوسىنىڭ ءوز وكىلى بايىرعى تۇرىك بىتىگتى الەم وي-ساناسىنىڭ التىن قورىنا ەنگىزۋ دەگەن سياقتى مىڭداعان جاڭالىقتاردى الەم وركەنيەتىنە قوسقان حالىقپىز.

ءبىز مەملەكەتتىلىكتى قايتا جاڭعىرتىپ، جاڭا تۇرپاتتاعى مەملەكەت قۇردىق. بەينەلەپ ايتساق، جاڭا تۇرپاتتى وردامىزدى تۇرعىزدىق. ەندى ەلدى رۋحپەن ءھام مەملەكەتشىلدىك تۇسىنىك قارۋلاندىرۋ قاجەت بولىپ تۇر. ول دەگەنىڭىز – بەينەلەپ جەتكىزسەك، ورداعا كىرىپ بارعاندا جانىڭىزعا، سەزىمىڭىزگە ەرەكشە كۇش بەرەتىن اۋرا قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ءسىزدىڭ سۇراپ وتىرعان رۋحاني-مادەني دەربەستىك دەگەن – وسى بولماق.

- تاريحىمىزعا قاتىستى ماسەلەلەرگە كەلگەندە ناقتى باعاسى بەرىلمەگەن، شىندىققا قايشى كەلەر ءجايتتار كوپ. كەشەگى عىلىم قازاق حالقىنىڭ تۇتاس تاريحىن، مادەنيەتىن، تۇرمىس-عۇرپىن ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس ءھام توتاليتارلىق رەجيمنىڭ شىرماۋىنان شىقپاعان سوۆەتتىك تانىم شەڭبەرىندە زەرتتەگەن سەكىلدى. ول تيىسىنشە، حالىق ساناسىندا ءوز تاريحى مەن رۋحاني دۇنيەسىنە ۇركە قاراۋشىلىق، مەنسىنبەۋشىلىك سياقتى جامان ادەتتەردى قالىپتاستىرعانى راس. ەندەشە، ەلباسى ماقالاسى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز، عىلىمي نەگىزى بار وبەكتيۆتى تاريحىنىڭ جازىلۋىنا نەگىز بولا الا ما؟ 

- ءبىز كەڭەستىك 70 جىلدا ءوز تاريحىمىزدان ايىرىلىپ قالعان ەدىك. تاريحي سانا-سەزىمىمىز سوققى الىپ، قايداعى ءبىر ەجەلگى ىسپەتتى يزمدەردىڭ دۇعاسىنا بايلانىپ، ەسىمىزدەن ايىرىلدىق. كەڭەستىك كەزەڭدە ەۋرووكتەمدىك، رەسەيلىك وكتەمدىك يدەولوگيانىڭ جەتەگىندە كەتتىك. ەندى وسى يدەولوگيادان جانىمىزدى، وي ارمانىمىزدى، ويلاۋ قابىلەتىمىزدى تازالاۋ سىزدەر مەن بىزدەردىڭ الدىمىزعا قويىلىپ وتىرعان مىندەت. ەلباسى وسى وكتەمدىكتەردەن قۇتىلاتىن جولدى كورسەتىپ بەردى. بۇل عالىمدار مەن تاريحشىلارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇيتەيدى. وسىلايشا، يزمدەردەن تازالانىپ حالىقتىڭ ءوزى جاساپ كەتكەن تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز كەرەك. سونداي جاعدايدا ءبىزدىڭ حالىق ءوز تاريحىنا مەنسىنبەي قاراۋ، ۇركە قاراۋ كوزقاراسىنان ايىرىلادى.

- شىڭعىس حان تاقىرىبى دا ءالى كۇنگە دەيىن داۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى قازاق تاريحىنا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ تولىق تارقاماعانىن ايعاقتايتىنداي. ءوزىڭىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا شىڭعىس حاننىڭ كوك تۇرىكتەردىڭ ەل باسقارۋ جۇيەسىن تولىقتاي ۇستانعانىن ايتىپسىز…    

- شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى تاقىرىبى قازاق وقىرماندار ورتاسىندا دۇرىس اشىلماي جاتىر. اسىلىندا، ز.قيناياتۇلى ەڭبەكتەرىندە بۇل ماسەلەگە جاقسى جاۋاپ بەرىلگەن ەدى. مەنىڭشە، وقىرمان قاۋىم وسى عالىمنىڭ ەڭبەگىنە ۇڭىلە الماي كەلە جاتقان سياقتى. ەلباسىمىز دا بۇعان تولىق جاۋابىن بەرگەن. شىڭعىس حان ورتالىق ازيادا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن قازاق، موڭعول، تاتار، مانجۋ، تيبەت، قىتاي، ورىستاردىڭ، شىعىس ەۋروپا، كاۆكاز، جەرورتا تەڭىزى، قاراوزەن ماڭىنداعى پارسىلار، ارابتاردىڭ، گرۋزين، ارميانداردىڭ، ۋكراينداردىڭ دا حانى. بارلىعى دا كەزىندە شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قول استىندا بولدى. ال، جوشى قاعان قازاق جەرىن ۇلەسكە الىپ، بيلىك قۇردى. ول موڭعول حالقى ءۇشىن كۇرەسكەن جوق. قازاق جەرىنە كەلىپ قازاق بولىپ كەتتى. شىڭعىس حان جوشىعا وسى ۇلى دالانى بەرىپ تۇرىپ «جوشى-قىپشاق ۇلىسى» دەپ اتادى. «جوشى-قىپشاق ۇلىسى» دەگەنىڭىز – بۇگىنگى قازاقتار. فرانتسيا ساۋداگەرى ماركو پولوعا جول كورسەتىپ، اقىل كەڭەس بەرگەن ءبىر كەزدەسۋىندە «قىرىم تۇبەگىنەن بەيجىڭگە دەيىنگى ارالىقتا ءجۇرىپ وتكەن كەزدە جانىڭدا قايتكەن كۇندە ءبىر قىپشاق اۋدارماشىڭ بولسىن. قىپشاق ءتىلى ورتالىق ازيانىڭ قاتىناس ءتىلى» دەگەن ەكەن. ياعني، سول داۋىردە قىپشاق ءتىلى بۇگىنگى اعىلشىن ءتىلىنىڭ رولىندە بولدى دەپ تۇسىنۋگە بولادى.

شىڭعىس حان ءوزى ءۇش تاتاردىڭ ۇرپاعى. ارعى تەگى تۇركى-حيات. ءتىلى ب.ز. IX-X عاسىردان باستاپ كورشىلەس مانجۋ، تۇنگۇس، قىتايلانعان قيدان تىلدەرىنىڭ اسەرىمەن تۇركىلىك تەگىنەن الىستاپ قالىپتاسا باستاعان. شىڭعىس داۋىرىندە ءبىراز الىستاعان. كەيىن بۋدديزم ءدىنىن قابىلداعان سوڭ ونان ارمەن الىستاپ بۇگىنگى موڭعول ءتىلى قالىپتاسقان.

شىڭعىس يمپەرياسى العاش ورناعان كەزدە چيڭعاي چينسان دەگەن كەرەي تايپاسى ادامى ونىڭ ءىس-باسقارۋشىسى بولىپ جۇمىس جاساعان. كوك تۇرىكتىڭ ءۇشىنشى قاعاناتى – بىرىككەن تۇرىك (ۇيعىر) قاعاناتى قۇلاعاننان كەيىن، X-ءXى عاسىرلاردا كەرەي، نايمان تايپالىق وداقتارى جەكە-جەكە حاندىق قۇرعان. ولار كوك تۇرىك ءداۋىرىنىڭ مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىن، ەل باسقارۋ جۇيەسىن ۇمىت قالدىرماي، جالعاستىرىپ پايدالانىپ كەلگەن. شىڭعىس قاعاننىڭ ءىس باسقارۋشىسى چينعاي-چينسان كوك تۇرىكتەردىڭ سول ءداۋىرىن موڭعول يمپەرياسى قۇرىلعان كەزدە سول قالپىمەن قولدانعان. م: تور(بيلىك), ەل، حان، قاعان، بىتىگ (جازۋ), بىتىگشى (حاتشى), تۇرعاق (كۇندىزگى قاراۋىل), كەشىگتىن (تۇنگى قاراۋىل), تارىع (ەگىن) ت.ت.س.س.

- تۇركولوگ مامان رەتىندە تۇركى مادەنيەتى مەن كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ بۇگىنگى زەرتتەلۋ جايى تۋرالى از-كەم ايتا كەتسەڭىز.

- بۇل وتە ۇلكەن تاقىرىپ. تۇرىك مادەنيەتىن مادەنيەت رەتىندە جەكە الىپ قاراۋ كەرەك. شەگىنە جەتكىزىپ زەرتتەلدى دەپ ايتا المايمىن. قايتا قارايتىن، ارى قاراي تەرەڭدەپ زەرتتەيتىن  اسپەكتىلەرى ءالى كوپ. كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ وتىرىقشى ەلدەرگە اسەرى وركەنيەت تۇرعىسىنان  زەرتتەلۋ كەرەك. بۇل تاقىرىپ تىڭ دۇنيە.  بۇگىنگە دەيىن يگەرىلمەي جاتىر.

- مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى قازاق تاريحىن قايتا زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الداعى اتقارىلاتىن ۇلكەن جۇمىستاردىڭ باعىت-باعدارى قالاي بولۋى كەرەك، نەنى ەسكەرۋى كەرەك؟

- جاسايتىن جۇمىس كوپ. ەلباسىنىڭ وسى ماقالاسىنىڭ اياسىندا زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردى كىرىستىرە وتىرىپ مەملەكەتتتىك باعدارلاما جاساسا  دۇرىس بولار ەدى. بارلىق جۇمىستى تۇركى اكادەمياسىنا يتەرە سالۋعا بولمايدى. ءوز باسىم تۇركى اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلىم تولمايدى. كەمشىلىكتەر وتە كوپ. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى، تۇركىستانداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرستەتى، الماتى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى بىرىگىپ وتىرىپ جۇمىس جاساسا جاقسى ناتيجە شىعادى دەپ ويلايمىن.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

ۇلت پورتالى