ОБА… | Kerey.kz/Керей.кз

OBA…

| Apr 2, 2020

Al'ber Kamyu (1913-1960) «Oba»-nı jazdı, Orandıq oyger Albert Camus. Ölerinen üş jıl bwrın yaki 1957 jılı Nobel'ge jetken talant.Faşizmniñ sayasi indet sekildi dertine qarsı küşti türen kötergen eñsegey düley küş iesi. Ol – «Oba»-men eñ kürdeli jol, şüñet iirimge süñgidi.«Oba»-dağı eñ swrapıl keyipker Barner Reyeniñ beynesi. Köşe boyında ölgen egeuqwyrıqtardıñ jemtiginen seskenu, adam tağdırın oyran etetin kezdeysoqtıqtı sezingen därigerdiñ arpalısı. Reye öziniñ üy qızmetşisiniñ öliminen keyin aldağı qaterli jwqpalı dert jaylı äleumetke jalbarınıp aytpaq bolğan. Onı köpke tanıtqan osı absurdı. Bügingi täjtajaldıñ lañı sekildi tügel parıqsız, raysızdıqqa öte wqsas…
Kärentin, em men domnıñ tapşılığı,adamdardıñ minez-qwlqındağı enjarlıq äsiredäuirik parıqsızdıq. Qoğamdağı qwldıq sana, ınjıqtıq,, qwrğaq küyzelis,titıqtau, şarşau, aqırğı şarasızdıqtar! Jau jağadan alğanda, böri etekten! Wlttı, özin jäbirleui nemese «iesin qapqan it» sekildi lağular.Twmıldıñ saudası… Jemqorlıq!
Oba kelgennen keyingi jaylay bastağan beybereketsiz älekter. Egeuqwyrıqtıñ (rats) jemtigine beyğam qarağan jwrttıñ älsizdigi turalı oylar tizbegi. Jazuşı jandüniesimen absurdtıq qatal bögesinge wşıraydı. Ol, soñında filosofiyalıq birer baylamğa jegiledi. Jalpı esalañ, ölmeli qoğamğa sırttan keler qauip-qaterlerdiñ tüpkiayanı osı jwqpalı dert arqılı habarlanadı eken!? Jahani jandardıñ qamsızdığı men salğırttığı, qırttığı, qırsızdığı öz-özin qazılğan kördiñ erneuine süyreydi. Küyreudiñ maqwrımı – «örkeniettiñ» özinen ekenin däleldeu. Şığarmadağı bes, altı keyipkerdiñ şımbaylı bağıtı osığan şırmalğan.
Oğan qosa biliktiñ qwldıqqa beyim bädiktigi, miğwla şendilerdiñ söz süreñi. Janıstırular, dau jañjal, ızıñ, şu tağı sonday beydaua äbigerliktiñ kelui – bolaşaq obamen özektes eken…
Qala tınısınıñ bir sättik tarihqa aynaluı, obadan qwtıluğa äzirlik,bir pendeniñ ekinşisin äureleui, dükenderdi tonau, ölgenderdi örteu,dürbeleñ jappay ortadan qaşu haosı sekildi qiraudıñ soyqandığı somdaladı.
HİÜ ğasırdan beri tarağan külli indetter qoğamdı sonşa sorlı wmıtşaq etkendigi emeuirindeledi.Enjarlıpen küresu üşin jazuşı obanı tañdasa kerek. Jaqsı köru men jek körudiñ mağınasın aşu keremettigi tağı da osında. Şığarmağa qayta üñilseñ – bütkil tarihtar arasınan öz beyneñdi de bayqaysıñ.
Qazaq qara öleñinde – «bärimizdi jalmaydı swm qar jer…» degende kezdeysoq dert aqparattarın barlıq kiltterdi tek qarğısına saqtaptı-au, dep… (Qaraqwrt jegir, kökala kelgir, kök şeşek,basqın,martu t s s)
Obanı jeñu mümkin emes. Oba ölmeydi, adam onıñ baspanası, ol sonımen mäñgi deydi. Adamzattıñ täubesin eskertetin kezinde bir alaman küş onı qaytalay jiberui de mümkin degen dolbar. Bwl endi tağdırmen qarsı keludiñ eñ birinşi küşti türi bolar!?
Juıqta neke toyın jasap jatqandar «tärtip bwzdı delinip şara qoldanıldı». Obağa küş bermeytin jalğız qwdıret bolsa – mahabbat deydi!? Ol turalı Gabriel Garsia Markes (Gabriel Garicia Markes) oba sätindegi mahabbat älegi nemese «love in the time of cholera» şığarması arqılı obanıñ küşi jetpeytin adamnıñ işki süyispenşi sezimi ğana!
Bügingi qoğamnıñ aşu, ızası öz tağdırın basqadan köretin qarañdığı turalı erekşe mısaldar beriledi.Ömirdiñ män-mağınasın bağalau,qoğamnıñ äsireqırsızdığınan saqtanu, künniñ betin taza wstau, swlulıq pen maqabbattı qwtqarudıñ äreketteri. Eñ bastı twjırım – tözimdilik!
Mwnda dini qiğılıqtar, jaratuşı qwdayğa qarsı piğıldar legi,täñirdiñ zaualı ma, älde qwtqaru ma?! «Oba»-dan osını payımdauğa bolatınday!

Biraq… (harbingers…)

Kök it – bir jaq, KOVID – bir jaq…

Kovid (COVID-19) degen jau keldi. Jer betindegi adam sanınan neşe mln ese köp dauasız dert. Onı öltiruge adamzattıñ küşi jetpey jatır! Er töstik ertegisindey Emao degen «lau nän rin hı» men «lau nüy rinniñ» bir jarğanattıñ töstigin quırıp jegen küni jwqqan indet. Esimi – täjdäha 8 dicilion jandı jılbır keyipi. Adamnıñ boyındağı bir kletkadan mıñ ese kişi dert. Kletkanıñ salmağı 27 pikogramm nemese 1 nanogramm, ielenetin orını tüyir tamşıdan 12 nomln ese kişi noqat. Täjdähanıñ osı kletkadan salmağı 18 kvantilionge teñ jeñil bolsa kerek.
Adamnıñ denesinde 70 trln kletka, 40 trln bakteriya ömir sürmek kerek. Solarmen soğısuğa, qwrtuğa kelgen täjdäha-äjdäha!. Kletkalardıñ işine közdi aşıp jwmğanşa jıldamdıqpen enip ornığıp,keñsirikten kömeyge ayaldap, ağzanıñ täuelsizdigin oyrandap, büldiruge kirisetin bäle. Oyran salarğa deyin oğan eki apta qajet. Adamnıñ denesinde onımen qarsı jağalasuğa arnalğan dayar qasietter äzirge älsizdigine oylanıp jatsa kerek…
Sol twrğıdan qarağanda äzirge kovidtiñ şabuılınıñ qasında adamnıñ boyındağı kletkalar “kök it” bolıp twrğan sekildi. Tek tekti adamzatta onı jeñetin qwdıret barına seneyik.

Swrağan Rahmetwlı

Istanbul
2020.04.02

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge