ОБА… | Kerey.kz/Керей.кз

وبا…

| Apr 2, 2020

البەر كاميۋ (1913-1960) «وبا»-نى جازدى، وراندىق ويگەر Albert Camus. ولەرىنەن ءۇش جىل بۇرىن ياكي 1957 جىلى نوبەلگە جەتكەن تالانت.ءفاشيزمنىڭ ساياسي ىندەت سەكىلدى دەرتىنە قارسى كۇشتى تۇرەن كوتەرگەن ەڭسەگەي دۇلەي كۇش يەسى. ول – «وبا»-مەن ەڭ كۇردەلى جول، شۇڭەت يىرىمگە سۇڭگىدى.«وبا»-داعى ەڭ سۇراپىل كەيىپكەر بارنەر رەيەنىڭ بەينەسى. كوشە بويىندا ولگەن ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ جەمتىگىنەن سەسكەنۋ، ادام تاعدىرىن ويران ەتەتىن كەزدەيسوقتىقتى سەزىنگەن دارىگەردىڭ ارپالىسى. رەيە ءوزىنىڭ ءۇي قىزمەتشىسىنىڭ ولىمىنەن كەيىن الداعى قاتەرلى جۇقپالى دەرت جايلى الەۋمەتكە جالبارىنىپ ايتپاق بولعان. ونى كوپكە تانىتقان وسى ابسۋردى. بۇگىنگى ءتاجتاجالدىڭ لاڭى سەكىلدى تۇگەل پارىقسىز، رايسىزدىققا وتە ۇقساس…
كارەنتين، ەم مەن دومنىڭ تاپشىلىعى،ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى ەنجارلىق اسىرەداۋىرىك پارىقسىزدىق. قوعامداعى قۇلدىق سانا، ىنجىقتىق،، قۇرعاق كۇيزەلىس،تيتىقتاۋ، شارشاۋ، اقىرعى شاراسىزدىقتار! جاۋ جاعادان العاندا، ءبورى ەتەكتەن! ۇلتتى، ءوزىن جابىرلەۋى نەمەسە «يەسىن قاپقان يت» سەكىلدى لاعۋلار.تۇمىلدىڭ ساۋداسى… جەمقورلىق!
وبا كەلگەننەن كەيىنگى جايلاي باستاعان بەيبەرەكەتسىز الەكتەر. ەگەۋقۇيرىقتىڭ (rats) جەمتىگىنە بەيعام قاراعان جۇرتتىڭ السىزدىگى تۋرالى ويلار تىزبەگى. جازۋشى جاندۇنيەسىمەن ابسۋردتىق قاتال بوگەسىنگە ۇشىرايدى. ول، سوڭىندا فيلوسوفيالىق بىرەر بايلامعا جەگىلەدى. جالپى ەسالاڭ، ولمەلى قوعامعا سىرتتان كەلەر قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ تۇپكىايانى وسى جۇقپالى دەرت ارقىلى حابارلانادى ەكەن!؟ جاھاني جانداردىڭ قامسىزدىعى مەن سالعىرتتىعى، قىرتتىعى، قىرسىزدىعى ءوز-ءوزىن قازىلعان كوردىڭ ەرنەۋىنە سۇيرەيدى. كۇيرەۋدىڭ ماقۇرىمى – «وركەنيەتتىڭ» وزىنەن ەكەنىن دالەلدەۋ. شىعارماداعى بەس، التى كەيىپكەردىڭ شىمبايلى باعىتى وسىعان شىرمالعان.
وعان قوسا بيلىكتىڭ قۇلدىققا بەيىم بادىكتىگى، ميعۇلا شەندىلەردىڭ ءسوز سۇرەڭى. جانىستىرۋلار، داۋ جاڭجال، ىزىڭ، شۋ تاعى سونداي بەيداۋا ابىگەرلىكتىڭ كەلۋى – بولاشاق وبامەن وزەكتەس ەكەن…
قالا تىنىسىنىڭ ءبىر ساتتىك تاريحقا اينالۋى، وبادان قۇتىلۋعا ازىرلىك،ءبىر پەندەنىڭ ەكىنشىسىن اۋرەلەۋى، دۇكەندەردى توناۋ، ولگەندەردى ورتەۋ،دۇربەلەڭ جاپپاي ورتادان قاشۋ حاوسى سەكىلدى قيراۋدىڭ سويقاندىعى سومدالادى.
ءحىۇ عاسىردان بەرى تاراعان كۇللى ىندەتتەر قوعامدى سونشا سورلى ۇمىتشاق ەتكەندىگى ەمەۋىرىندەلەدى.ەنجارلىپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جازۋشى وبانى تاڭداسا كەرەك. جاقسى كورۋ مەن جەك كورۋدىڭ ماعىناسىن اشۋ كەرەمەتتىگى تاعى دا وسىندا. شىعارماعا قايتا ۇڭىلسەڭ – بۇتكىل تاريحتار اراسىنان ءوز بەينەڭدى دە بايقايسىڭ.
قازاق قارا ولەڭىندە – «ءبارىمىزدى جالمايدى سۇم قار جەر…» دەگەندە كەزدەيسوق دەرت اقپاراتتارىن بارلىق كىلتتەردى تەك قارعىسىنا ساقتاپتى-اۋ، دەپ… (قاراقۇرت جەگىر، كوكالا كەلگىر، كوك شەشەك،باسقىن،مارتۋ ت س س)
وبانى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس. وبا ولمەيدى، ادام ونىڭ باسپاناسى، ول سونىمەن ماڭگى دەيدى. ادامزاتتىڭ تاۋبەسىن ەسكەرتەتىن كەزىندە ءبىر الامان كۇش ونى قايتالاي جىبەرۋى دە مۇمكىن دەگەن دولبار. بۇل ەندى تاعدىرمەن قارسى كەلۋدىڭ ەڭ ءبىرىنشى كۇشتى ءتۇرى بولار!؟
جۋىقتا نەكە تويىن جاساپ جاتقاندار «ءتارتىپ بۇزدى دەلىنىپ شارا قولدانىلدى». وباعا كۇش بەرمەيتىن جالعىز قۇدىرەت بولسا – ماحاببات دەيدى!؟ ول تۋرالى گابريەل گارسيا ماركەس (Gabriel Garicia Markes) وبا ساتىندەگى ماحاببات الەگى نەمەسە «love in the time of cholera» شىعارماسى ارقىلى وبانىڭ كۇشى جەتپەيتىن ادامنىڭ ىشكى سۇيىسپەنشى سەزىمى عانا!
بۇگىنگى قوعامنىڭ اشۋ، ىزاسى ءوز تاعدىرىن باسقادان كورەتىن قاراڭدىعى تۋرالى ەرەكشە مىسالدار بەرىلەدى.ءومىردىڭ ءمان-ماعىناسىن باعالاۋ،قوعامنىڭ اسىرەقىرسىزدىعىنان ساقتانۋ، كۇننىڭ بەتىن تازا ۇستاۋ، سۇلۋلىق پەن ماقابباتتى قۇتقارۋدىڭ ارەكەتتەرى. ەڭ باستى تۇجىرىم – توزىمدىلىك!
مۇندا ءدىني قيعىلىقتار، جاراتۋشى قۇدايعا قارسى پيعىلدار لەگى،ءتاڭىردىڭ زاۋالى ما، الدە قۇتقارۋ ما؟! «وبا»-دان وسىنى پايىمداۋعا بولاتىنداي!

بىراق… (harbingers…)

كوك يت – ءبىر جاق، كوۆيد – ءبىر جاق…

كوۆيد (COVID-19) دەگەن جاۋ كەلدى. جەر بەتىندەگى ادام سانىنان نەشە ملن ەسە كوپ داۋاسىز دەرت. ونى ولتىرۋگە ادامزاتتىڭ كۇشى جەتپەي جاتىر! ەر توستىك ەرتەگىسىندەي ەماو دەگەن «لاۋ ءنان ءرىن حى» مەن «لاۋ ءنۇي ءرىننىڭ» ءبىر جارعاناتتىڭ توستىگىن قۋىرىپ جەگەن كۇنى جۇققان ىندەت. ەسىمى – ءتاجداھا 8 ديتسيليون جاندى جىلبىر كەيىپى. ادامنىڭ بويىنداعى ءبىر كلەتكادان مىڭ ەسە كىشى دەرت. كلەتكانىڭ سالماعى 27 پيكوگرامم نەمەسە 1 نانوگرامم، يەلەنەتىن ورىنى ءتۇيىر تامشىدان 12 نوملن ەسە كىشى نوقات. ءتاجداھانىڭ وسى كلەتكادان سالماعى 18 كۆانتيليونگە تەڭ جەڭىل بولسا كەرەك.
ادامنىڭ دەنەسىندە 70 ترلن كلەتكا، 40 ترلن باكتەريا ءومىر سۇرمەك كەرەك. سولارمەن سوعىسۋعا، قۇرتۋعا كەلگەن ءتاجداھا-ءاجداھا!. كلەتكالاردىڭ ىشىنە كوزدى اشىپ جۇمعانشا جىلدامدىقپەن ەنىپ ورنىعىپ،كەڭسىرىكتەن كومەيگە ايالداپ، اعزانىڭ تاۋەلسىزدىگىن ويرانداپ، بۇلدىرۋگە كىرىسەتىن بالە. ويران سالارعا دەيىن وعان ەكى اپتا قاجەت. ادامنىڭ دەنەسىندە ونىمەن قارسى جاعالاسۋعا ارنالعان دايار قاسيەتتەر ازىرگە السىزدىگىنە ويلانىپ جاتسا كەرەك…
سول تۇرعىدان قاراعاندا ازىرگە كوۆيدتىڭ شابۋىلىنىڭ قاسىندا ادامنىڭ بويىنداعى كلەتكالار “كوك يت” بولىپ تۇرعان سەكىلدى. تەك تەكتى ادامزاتتا ونى جەڭەتىن قۇدىرەت بارىنا سەنەيىك.

سۇراعان راحمەتۇلى

Istanbul
2020.04.02

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا
“توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

kerey.kz

نۇربەك ءتۇسىپحان قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، زاڭگەر ابزال قۇسپان ازاتتىققا سۇحبات بەرىپ وتىر. استانا، 26 قازان، 2023 جىل قاڭتاردى كىم ۇيىمداستىرعانىن بيلىك بىلە مە، بىلسە نەگە اشىق ايتپادى؟ پارلامەنتتە نەگە قاڭتار بويىنشا تاعى تىڭداۋ وتپەيدى؟ پرەزيدەنت توقاەۆ قاڭتار “توڭكەرىس جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن” ۇيىمداستىرىلدى دەدى. ولار كىمدەر؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى ازاتتىق: ابزال مىرزا، ءسىز – قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر تاراپتان ەمەس، جان-جاعىنان قاراۋعا مۇمكىندىك العان ادامسىز. ەڭ الدىمەن سول وقيعاعا تىكەلەي قاتىستىڭىز، جۇرتتى الاڭعا شىعۋعا شاقىردىڭىز. ودان كەيىن قاندى قىرعىندا قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋعا ات سالىسىپ، زاڭگەر رەتىندە دە ارالاستىڭىز. ودان بولەك ءماجىلىس دەپۋتاتى ەسەبىندە دە جاڭا ءبىر راكۋرستان قاراپ وتىرسىز. ايتىڭىزشى، جان-جاعىنان قاراعاندا قاڭتار وقيعاسىندا سىزگە