Шыңжаң өлкесіндегі үш форматтағы қазақ әскерлері

Şıñjañ ölkesindegi üş formattağı qazaq äskerleri

| Apr 10, 2020

Ürimji qalası, Qaratau (qıtayşa Nan' Şan) jaylauı, kigiz üydi qorşağan qazaq äskerleri, şaması 1946-1947 jj tüsirilgen. Sol jıldarı Qaratauda mañızdı kezdesu wyımdastırıldı. Ölkelik ükimet pen Nan' Kin qalasınan kelgen sayasi twlğalar kigiz üyde basqostı. Üy sırtın qorğap twrğan qazaq äskerleriniñ jarqın beynesi (işinde kişkentay qazaq qız bala da bar) tarihi estelikke tüsip qalğan.

Ol twsta Şıñjañ ölkesinde üş formattağı qazaq äskerleri bir uaqıtta ömir sürdi. Olar:

*Şarqi Türkistannıñ qazaq äskerleri;

Şarqi Türkistannıñ jalpı äsker sanı 30 mıñdı qwradı.
Äskeri kiim-keşek, qaru-jaraqtarı men şen belgileri tügeldey sovettik ülgide boldı.

* Çin Türkistannıñ qazaq äskerleri;

1946-47 jıldan bastap qauırt jasaqtaldı, äsker qatarına Manas, Qwtıbi, Sanjı, Ürimji, Miçuan, Üşböken, Jemsarı, Şonjı jäne Mori men Barköl qatarlı 10 audannıñ qazaqtarı tartıldı. Çin Türkistannıñ general, mayor şenin alğan qazaq twlğaları küni büginge deyin aytılmay keldi.

Çin Türkistannıñ äskeri kiim-keşekteri, şen belgileri jäne qaru-jaraqtarı gomin' ükimetimen birdey boldı. Gomin' ükimeti äskeri model'di Aqş-tan aldı.
Çin Türkistannıñ qazaq äskerleriniñ qwrılu tarihı 1944-jıldan bastau aladı. Bastapta audan, aymaq öz-özin qorğau maqsatında jasaqtaldı da keyin memlekettiñ bildey qorğanıs jasağına aynaldı.

* Ospan Batır bastağan Ör-Altay qazaq äskerleri;

Äsker qwramın negizinen Köktoğay, Şiñgil eki audannıñ qazaqtarı qwradı. Äskeri partizandar 1939-jıldan bastau aladı, 1943-1944 jıldar damu kezeñi sanaldı, 1946-47 jıldarı Şarqi Türkistan ükimetiniñ äskeri jüyesinen birjolata at kekilin kesisti. 1947-jıldan bastap jeke sanattağı äskeri küşke aynaldı.

Äskeri kiim-keşekteri wlttıq naqışta boldı (tımaq, işik, sırma şapan, saptamalı etik, tb). Qaru-jarağı sovetten alındı keyin gomin' ükimeti arqılı Aqş qarularımen qarulandı.

Eldes Orda

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,