|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

Пан-Қазақизм қозғалысы

QazaqhanigiБұл құжаттық материял “Шетелдегі бөлшектеуші күштердің шығыс түркістан және ұлы қазақ мемлекетін құру жолындағы атқарған қызметтері” деген атпен дайындалған екен. Шамасы 90- жылдары жарық көрген ішкі саяси материял. Сол себепті ресми кітапхана, дүкендерден табу тым қиын.

Неше жүз беттік ішкі құжатты ыждағатпен оқу барысында Қытай, Моңғолия және советтік Қазақстанда бір-бірімен қанаттас отырған қазақтар туралы және 80- жылдың соңы, 90- жылдың басында пайда болған ұлттық қайта өрлеу, ес жию кезеңін бүге-шігесіне дейін зерттеп, сараптап отырғанын байқадым.

Деректі құжат Шыңжаң өлкесінде ішкі материял есебінде жарық көрген. Тілі ұйғырша және түзуші мамандар да тағы солар. Неше жүз беттік деректі материялда “қазақ мәселесі” үшін арнайы жеке тарау арнаған. Олар жеке-жеке мынадай (сүгіреттегі):92243401_1673005952862985_6228293137203200000_o-1

1. сүгірет:
*Ұлы қазақ мемлекетін құру жолында (яғни пан-қазақизм)

92285350_1673005966196317_2172153334557835264_o2. сүгірет:
*Шетелдегі бірбөлім қазақ бүлгіншілердің қарекеттері (іс-қимылдары)

92241330_1673006012862979_6043196548009951232_o-13. сүгірет:
*Ұлттық бүлгіншілердің қазақ мемлекетін құру арманы және қарекеттері

Менің оқу барысында таңғалғаным 80-жылдардың соңында Алаш зиялыларының ақталуымен басталған ұлттық ояну кезеңін (мысалы, Алаш партиясын құрамыз дейтін іс-әрекеттер, Азат қозғалысы, Қазақ қауымдастығы, тб) және алыс-жақын шетелдердегі қазақ ұлтшылдарының қоғамдық, саяси бүкіл қызмет, іс-қимылдарын бүге-шігесіне дейін майын тамызып отырып талдап жазған. сондай-ақ бұны Пан-Қазақизм қозғалысы деп бағалаған, қортынды шығарған.

Естеріңізде болса осыдан үш жыл бұрын (2017-ж) “қытайда қазақ қаупі бар ма” деген бір пост дайындаған едім. Сол жылдары қытайша бірқанша ақпарат көздерінен сондай “қауіпті” айтып дабыл қаққан білгіні оқып едім, мына қолыма түскен деректі материял соны айғақтай түсті.

Ішкі құжаттық деректі материялды дайындаған мамандардың аналитикасына шынымен де таңғалдым. Ол жылдары біз қытай туралы дым білмей тұрған кезімізде олар біздегі іс-қимылдың бәрін әбден сараптап үлгеріпті. Сөйтіп келешекте бұл аймақтардан қандай қауіп келуі мүмкін дейтін сұраққа күні бұртын жауап дайындап қойыпты.

Дәл қазіргі саяси әлеуетке талдау жасасақ, қытай орталық азия аймақтарындағы ұлттық, дінни өрлеу кезеңі мен қыр-сырын қанық деңгейде біледі. Ауғаныстандағы үкіметке балама діни күштермен ынтымақтасып үлгерді, сайып келгенде бұл аймақтардан келетін ұлттық, руқани һәм діни қауіп әлсіреді.

Орталық азия елдеріндегі ұлттық немесе діни күштердің қайта жандануы үшін Ақш арадағы ықпадастыққа ойыншы ретінде қатысу пиғылы басым. Орталық азия елдеріндегі автократтық жүйе тез арада жылдам демократияланбайды, бұны Ақш та біліп отыр, Ақш бұл аймақта тым көбірек діни күштермен ынтымақтасу мүмкін, өйткені діни күштер жылдам әрі сергек іс-қимылға көшеді. Бірақ аймақтағы ең белсенді діни күштер Ақш-қа қарағанда қытаймен ертерек тіл табысып отыр. Сол тіптен қызық…

Қазір әлем коронавируспен әбігер… Коронавирустан кейінгі әлемнің ауқымды саясаты мен аймақтар арасындағы саяси қатынастарға да ойлана беруіміз керек. Олай дейтін себебім, 90-жылдарда біз ес жиіп етек жеңімізді түре алмай жатқанымызда шығыстағы көршіміз бізді бүге-шігемізге дейін әбден зерттеп, бізден келетін келешектің қаупін бесігінде тидау салып отырған. Дәл бүгін олар бізді одан да сапалы, одан да маңызды анализдермен жіті бақылап біздегі саяси түйсікті өзімізден ерте сезіп отырмағанына кім кепіл?!

Related Articles

  • Қырғыз (қазақ) автономиясына -100 жыл.

    (тарихи -деректі әңгіме)   Жұмат ӘНЕСҰЛЫ     АРМАН БОЛҒАН АВТОНОМИЯ   Қазақ елінің автономиялы республика болуын Алаш қайраткерлері аңсаған, армандаған. Олар 1917-жылдан қазақ автономиясының келешегі үшін күресті. Әлихан Бөкейханов ол кезде кадет партиясының мүшесі еді, содан Ресейдің Уақытша үкіметінің басшысы болған Керенскийден, одан кейін Колчактың көмегімен Қазақ автономиясын құрудан үмітті болған. Керенскийдің бұл мәселеге көңіл бөлуге уақыты болмады, ал, Колчак болса, “Қазақтар ешқашан автономия алмайды” деп үзілді кесілді бас тартқан.  Сонымен 1918-жылы Колчактың, Дутовтың, Деникиннің әскерлері большевиктерден жеңіле бастады. 1918-жылы большевиктер ақтармен айқасып жатқанда Царицин майданы, Каспий, Маңғыстау арқылы ондаған түйелі арбамен Ә.Жангелдин Торғайға, Амангелдінің сарбаздарына көп қару жарақ жеткізді. Көп қаржыда әкелген. Содан1918- жылы қазан айында Торғайда Совет өкіметі

  • РИМ БИЛЕУШІЛЕРІ ҰЛЫ ДАЛАДАН БАРҒАН БА?

    Ителі руы – іргелі рулардың бірі. Атауы жағынан Ителі кәдімгі Ителгі құстың атауының ғасырлар легінде ғ, г әріптері түсуіне байланысты өзгеріске ұшыраған түрі болуы мүмкін. Екінші жақтан алғанда, Ид-Телы, Иди-Теле болып ежелгі Алтайлық Телелердің бір бұтағы болуы мүмкін. Ид-Телы, Иди-Теле атаулары оларды Жер-Телелері(отырықшы Теле) және қасқырды төтем еткен Телелер ретінде көрсете алады. Ителінің шежіре бойынша Көкбұлақ деген атаның немересі екенін танысақ, Көк сөзінің Құдайы сипаттар мен көк бөріге, киеге қатыстылығын ескерсек ит сөзінің әрі жағында қасқыр төтемі жатады. Италияндардың ит емген(қасқыр емген) екі баланы төтем санап, күні бүгінге дейін Ителі атауынан Ителия(Италия) болып тұрғанын біле аламыз. Оның үстіне Көкбұлақ аталатын кей жерді халық Көкебұлақ деп те айтады. Көкебұлақ – Тыва

  • АЙЯ СОФИЯ НЕГЕ МҰРАЖАЙҒА АЙЛАНДЫРЫЛДЫ?!?

    Айя София айланасындағы дауға нүктені қою үшін оның 1934 жылы неліктен мұражайға айландырылғанын білмек ләзім. Бүгінгі ахуалмен өткенге баға беруге болмайды, сол уақыттың шындығын білу шарт. Осман патшалығы 1-ші дүниежүзілік соғыста жеңілген соң 30 қазан 1918 ж. атақты “Мондрос шартына” қол қойды, бұл шарт бойынша Осман патшалығы жеңімпаз елдердің жеңісін мойындап, ел билігін соларға тапсырып, іс жүзінде ыдырап кетті. Осман патшалығы жеңімпаз елдермен Францияның астанасы Париж маңындағы Севр (Sevres) қалашығында 10 тамыз 1920 ж. соңғы шартқа қол қойды. “Севр шарты” деп аталған осы халықаралық құжатқа жеңімпаз елдер ретінде: Британия империясы, Франция, Италия, Греция, Жапония, Армения, Бельгия, Польша, Португаля, Хижаз патшалығы, Румыния, Сербия, Чехия, Хорватия қол қойыпты, жеңіліске ұшыраған Осман патшалығы

  • Шонжының Гео-Стратегиялық Шындығы (сараптамалық мақала)

    Бұл аудан (Шонжы) қарасаңыз шекараға тиіп тұр. Шекараның күншығыс бетінде аты қаззаққа берілген Іле Қазақ Автономиялы Облысы бар (екінші сүгірет). Онда жер қайысқан қалың қазақ тұрады. Автонрмиялы облыс ШУАР’дан бұрын құрылған. Орталығы Құлжа қаласы (үшінші сүгіреттегі 1-ге қараңыз). Осы автономиялы қазақ облысына қазір сегіз аудан, бір қала төте қарайды. Олар: КҮНЕС, НЫЛҚЫ, ТОҒЫЗТАРАУ аудандары (үшінші сүгіреттегі 5,6,9-ға қараңыз). Бұл үш аудан Іле аңғары мен Іле дариясының басына орналасқан қазақ ең көп, ең іргелі қоныс тепкен, тарихы өте терең, байырғы қазақ жері. Осы үш аудан қазақтары 20- ғасыр басында Орынборға арнайы хат жазып, Алаш баспасөзін қолдап қаржы жолдап, өздерін де Алаштың алыстағы бір бөлшегі санаған-тын. Осы үш аудан тың игеріп, там

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: