|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

Пан-Қазақизм қозғалысы

QazaqhanigiБұл құжаттық материял “Шетелдегі бөлшектеуші күштердің шығыс түркістан және ұлы қазақ мемлекетін құру жолындағы атқарған қызметтері” деген атпен дайындалған екен. Шамасы 90- жылдары жарық көрген ішкі саяси материял. Сол себепті ресми кітапхана, дүкендерден табу тым қиын.

Неше жүз беттік ішкі құжатты ыждағатпен оқу барысында Қытай, Моңғолия және советтік Қазақстанда бір-бірімен қанаттас отырған қазақтар туралы және 80- жылдың соңы, 90- жылдың басында пайда болған ұлттық қайта өрлеу, ес жию кезеңін бүге-шігесіне дейін зерттеп, сараптап отырғанын байқадым.

Деректі құжат Шыңжаң өлкесінде ішкі материял есебінде жарық көрген. Тілі ұйғырша және түзуші мамандар да тағы солар. Неше жүз беттік деректі материялда “қазақ мәселесі” үшін арнайы жеке тарау арнаған. Олар жеке-жеке мынадай (сүгіреттегі):92243401_1673005952862985_6228293137203200000_o-1

1. сүгірет:
*Ұлы қазақ мемлекетін құру жолында (яғни пан-қазақизм)

92285350_1673005966196317_2172153334557835264_o2. сүгірет:
*Шетелдегі бірбөлім қазақ бүлгіншілердің қарекеттері (іс-қимылдары)

92241330_1673006012862979_6043196548009951232_o-13. сүгірет:
*Ұлттық бүлгіншілердің қазақ мемлекетін құру арманы және қарекеттері

Менің оқу барысында таңғалғаным 80-жылдардың соңында Алаш зиялыларының ақталуымен басталған ұлттық ояну кезеңін (мысалы, Алаш партиясын құрамыз дейтін іс-әрекеттер, Азат қозғалысы, Қазақ қауымдастығы, тб) және алыс-жақын шетелдердегі қазақ ұлтшылдарының қоғамдық, саяси бүкіл қызмет, іс-қимылдарын бүге-шігесіне дейін майын тамызып отырып талдап жазған. сондай-ақ бұны Пан-Қазақизм қозғалысы деп бағалаған, қортынды шығарған.

Естеріңізде болса осыдан үш жыл бұрын (2017-ж) “қытайда қазақ қаупі бар ма” деген бір пост дайындаған едім. Сол жылдары қытайша бірқанша ақпарат көздерінен сондай “қауіпті” айтып дабыл қаққан білгіні оқып едім, мына қолыма түскен деректі материял соны айғақтай түсті.

Ішкі құжаттық деректі материялды дайындаған мамандардың аналитикасына шынымен де таңғалдым. Ол жылдары біз қытай туралы дым білмей тұрған кезімізде олар біздегі іс-қимылдың бәрін әбден сараптап үлгеріпті. Сөйтіп келешекте бұл аймақтардан қандай қауіп келуі мүмкін дейтін сұраққа күні бұртын жауап дайындап қойыпты.

Дәл қазіргі саяси әлеуетке талдау жасасақ, қытай орталық азия аймақтарындағы ұлттық, дінни өрлеу кезеңі мен қыр-сырын қанық деңгейде біледі. Ауғаныстандағы үкіметке балама діни күштермен ынтымақтасып үлгерді, сайып келгенде бұл аймақтардан келетін ұлттық, руқани һәм діни қауіп әлсіреді.

Орталық азия елдеріндегі ұлттық немесе діни күштердің қайта жандануы үшін Ақш арадағы ықпадастыққа ойыншы ретінде қатысу пиғылы басым. Орталық азия елдеріндегі автократтық жүйе тез арада жылдам демократияланбайды, бұны Ақш та біліп отыр, Ақш бұл аймақта тым көбірек діни күштермен ынтымақтасу мүмкін, өйткені діни күштер жылдам әрі сергек іс-қимылға көшеді. Бірақ аймақтағы ең белсенді діни күштер Ақш-қа қарағанда қытаймен ертерек тіл табысып отыр. Сол тіптен қызық…

Қазір әлем коронавируспен әбігер… Коронавирустан кейінгі әлемнің ауқымды саясаты мен аймақтар арасындағы саяси қатынастарға да ойлана беруіміз керек. Олай дейтін себебім, 90-жылдарда біз ес жиіп етек жеңімізді түре алмай жатқанымызда шығыстағы көршіміз бізді бүге-шігемізге дейін әбден зерттеп, бізден келетін келешектің қаупін бесігінде тидау салып отырған. Дәл бүгін олар бізді одан да сапалы, одан да маңызды анализдермен жіті бақылап біздегі саяси түйсікті өзімізден ерте сезіп отырмағанына кім кепіл?!

Related Articles

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • ӨЛКЕ ТАРИХЫ

    Минго жылнамасының 37- жылы 1-қаңтарда жарық көрген. (біздің жылнама бойынша, 1-қаңтар, 1948.ж) Кітап авторы: Полат Қадіри Кітапты шығарушы баспа: “Алтай” баспа үйі Полат Қадіри (Болат Қадір) 1919-жылы Шыңжаң өлкесі Құтыби ауданында дүниеге келген. 1949-жылы Үндістанға, 1957-жылы Түркияға қоныс аударған. 1940-жылы Шыңжаң институтының (қазіргі Шыңжаң унивеситеті) тіл-әдебиет бөлімін бітірген. 1940-1941-1945 жылдары өлкелік үкіметтің орган газеті “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде жұмыс істеген. 1944-жылдың көктемінде қамауға алынған, 1945-жылы “Хан Тәңірі” журналында, 1946-1949 жылдар арасында “Алтай” баспа үйінде, 1947-1948 жылдары “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде және 1947-1949 жылдары “Алтай” баспа үйі жағынан шығарылған “Ерік” газетінде жұмыс істеген. “Өлке тарихы” кітабы екі бөлімнен тұрады: Бірінші бөлімде, Шыңжаң өлкесінің ерте заманғы тарихы, шаруашылығы, мәдениеті, түркілердің тарихы, наным-сенімі

  • Шынайы тарих қайда?

    ҚАЗАҚ ТАРИХЫ БҰРЫНҒЫ КОММУНИСТІК ИДЕОЛОГИЯ САЛҚЫНЫНАН АРЫЛДЫ МА? “АЛТЫН ОРДАНЫҢ” ҚҰРЫЛҒАНЫНА 750 ЖЫЛ МА? ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТТЕРІ НЕНІ ОҚЫТАДЫ ? ҰЛТТЫҚ КӨЗҚАРАСТАҒЫ ҚАЗАҚ ТАРИХЫ ЖАЗЫЛА МА ? ======================= Үнемі көкейден кетпейтін тарихымызға байланысты басты сұрақтар осы. Осыдан шамалы уақыт бұрын “Алтын Орданың 750 жылдығын” атап өтеміз деген сөз естілген. Соған мен таңғалдым. Жошының үлкені Батый 1239- жылы бүкіл Русь княздіктерін, Киевті, Шығыс Еуропаны жаулап алғаннан кейін 1240-жылы Сарайшықта Алтын Орда мемлекетін құрған. Бұл Орыс тарихында да, басқа елдердің тарихында да жазылған, өшпейтін, өзгермейтін тарих. Яғни, Алтын Орданың құрылғанына 750 жыл емес, 780 жыл. Ал, Жошы ханға келетін болсақ, ол Қазақ тарихының басында тұрған үлы Хан. Олай дейтін себебіміз 1219-1220- жылы Сырдариядан

  • Жапонияға жазылған хат

    Eldes Orda Бұл кісінің аты Мақмұт Мұхиди. Шыңжаң өлкесінің Тұрпан аймағында туған. Ағайынды төрт Мұхиди болыпты. Ағасы Мақсұт Мұхиди жаңашыл зиялы кісі. Тұрпанда жәдиттік бағытта ағартушылықпен айналысқан. Мақмұт бала кезінде ағасы ашқан жәдиттік жүйемен біліп алыпты, кейін сауда байланысымен Үрімжі, Шәуешек, Семей, Ташкен және Мәскеу, Петербур қалаларын аралапты. 20- ғасыр басындағы Алаш қозғалысы мен Түркістандық қозғалыс көп ықпал етсе керек, кейін Тұрпанға келген бетте ұлттық рухани құндылықтардың жандануына барынша еңбек етіпті. Соңыра 1931- жылы Қожанияз көтерілісіне белсенді атсалысып, көтерілістің Тұрпандағы ұлт лидеріне айналды. Дұңған Ма Жунгин армиясы мен Қожанияз арасы бүлінген соң өз әскерін бастап Аты Шаһарға аттанған және Қашқар қаласында құрылған ұлттық респубиликаның бас қоманданы болған. Қожанияз өлкелік үкімет

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: