Jügirtpeler
 |  |  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

<span>kerey.kz</span>kerey.kz
 |  Jun 18, 2020
103876087_1734056330091280_1966084923047869475_nKenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın.
Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet.
Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet.
Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis.
Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi Sızdıq Swltanmen jasasqan qwpiya hattarı saqtaulı. Osı twsta Osman memleketiniñ sırtqı qwpiya barlau qızmeti Cin ükimetine qarsı wlt-azattıq köterilis wyımdastırğan mwsılmandar turalı raport dayındadı. Onda Qwlja, Şäueşek, Ürimji jäne Qaşqariya mwsılmandarı turalı hattamalar toptalğan. Hattamanıñ kelesi buması Hiva, Buhara jäne Qoqan handıqtarınıñ Resey sayasatı men otarına baylanıstı jinaqtalğan. Han Kenesarınıñ atı men is-qimıldarı sonda tolıqtay kezdesedi.
Keyin Kenesarı öz äskeri is-qimılın Şığıs Türkistan betterinde jalğastırudı da közdedi. Öytkeni, İşki qıtayda Cin ükimetine qarsı köterilister art-artınan tuılıp, manjurlardıñ Qwlja men Ürimjidegi qazaq, dwñğan jäne wyğırlar köterilisin basıp janşuğa küşi därmensiz qalğan edi. Osıdan soñ manjurlardıñ Qwlja (Küre) arqılı twtas ortalıq aziyağa sayasi ekspansiya jürgizu jobası tas-talqan boldı. Qwlja men Ürimjidegi wlt-azattıq köterilis Han Kenesarı üşin jaqsı oray boldı. Han Kene endi Täñir tau men Altay arasındağı qazaq jerin artqı baza retinde qoldanudı közdedi. Bwl alqap atası Abılay kezinen beri handar auzınan tüspegen künşığıs jaylı aumaq-tı. Atası Abılayğa aybar şekken Cin ükimeti qazir qauqarsız, köterilis kün sanap örşip keledi. Biraq Kenesarı bwl armanına jetpedi, maqsatı Alataudan asa almadı…103941394_1734056440091269_5753670265631780279_n
Han Kenesarı ölgen kezde Sızdıq Swltan toqım qağar jasta boldı. Orındalmağan sayasi armandı Sızdıq swltan atqardı. Ol işki qıtaydağı manjur biligine qarsı “Taypi'n tiyan' go” bwlğağın sätti paydalana otırıp, Ürimji men Qwlja jäne Şäueşek qalalarındağı qazaq köterilisine bolıstı jäne qısqa uaqıt işinde sayasi twlğa retinde tanıldı.
Däl osı twstağı äskeri oqiğalar Istanbwlda jarıq körgen “Basirat” pen “Uaqıt” gazetterinde köp jazıldı. (sügiretter gazettiñ keyingi nwsqaları). Ol gazetter Qaşqariya men Joñğariya turalı aptalıq aqparattıq saraptama jasap twrdı. Gazet tipti ol jaqtan kelgen elşilerdiñ Swltan Äbdüläzizben saraydağı jolığuın da aptalıq eñ mañızdı jañalıq retinde berip otırdı. Swltan Äbdüläziz äskeri qaru-jaraq pen oq-däri jäne sonımen birge äskeri soğıs mamanı men äskeri tehnolog kadrların jerorta, qızıl teñizden kesip ötip parsı şığanağı arqılı ündi mwhitına odan bombayğa deyin jetkizgen. Bombaydan Qaşqariyağa deyin Istanbwldağı Ağılşın diplomattarına qolqa salıp jürip Qaraqwrım tauınan atkölik aman asırğan. “Basirat” pen “Uaqıt” gazetiniñ 1971-1972 jılğı köne nwsqalarında osı turalı aytıladı (keme bastapta sveyiş kanalı mañında qayrañdap köp twrıp qalğan, keyin türik swltanı kemeni öñdep qayta jibergen).103950450_1734056346757945_2386296348615586874_n
Sızdıq Swltan Qwlja, Şäueşek jäne Ürimji qalalarında belsendi äskeri qimıl jürgizgen kezinde Altaydağı Kögeday ordası Abaq Kerey biligi men Qaşqariyadağı YAqwp Bek Han arasında bizge äli beymälim diplomatiyalıq qatınastar jürip jattı.
Wzın sözdiñ qısqası, bwl kezeñge baylanıstı ğılmi aynalımğa tüspey qalğan tıñ derekter Osman mwrağatında şañ basıp jatır. Sol derekterdi ontologiyalıq taldaudan ötkizip, adal jolmen aşsa bilsek (bwrmalausız) Han Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı bizge beymälim tıñ derekter köptep kezdeseri anıq.103872142_1734056396757940_9179485767926288752_n
Swltan Äbdüläzizden soñ bilikke kelgen Swltan Ekinşi Äbdülqamittıñ Istanbwlda qwpiya qwrıltay ötkizip Şığıs Türkistannan qazaq ökilderin ülken qwrmet jäne wlı senimmen şaqıruı tegin emes. Tarih sahnasında olar “qajığa barğan qazaqtar” degen atpen ğana saqtaldı, al şın mäninde qajılıq sapardı sıltau qıla otırıp, swlttannıñ arnayı qwpiya qwrıltayına bara jatqanın qaydan bilsin…
Eldes Orda
12.06.2020

Related Articles

  • Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp

  • «Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

    «Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ

  • Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

    Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq

  • Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

    Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı

  • Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

    Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: