Jügirtpeler
 |  |  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

<span>kerey.kz</span>kerey.kz
 |  Jun 18, 2020
103876087_1734056330091280_1966084923047869475_nKenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın.
Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet.
Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet.
Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis.
Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi Sızdıq Swltanmen jasasqan qwpiya hattarı saqtaulı. Osı twsta Osman memleketiniñ sırtqı qwpiya barlau qızmeti Cin ükimetine qarsı wlt-azattıq köterilis wyımdastırğan mwsılmandar turalı raport dayındadı. Onda Qwlja, Şäueşek, Ürimji jäne Qaşqariya mwsılmandarı turalı hattamalar toptalğan. Hattamanıñ kelesi buması Hiva, Buhara jäne Qoqan handıqtarınıñ Resey sayasatı men otarına baylanıstı jinaqtalğan. Han Kenesarınıñ atı men is-qimıldarı sonda tolıqtay kezdesedi.
Keyin Kenesarı öz äskeri is-qimılın Şığıs Türkistan betterinde jalğastırudı da közdedi. Öytkeni, İşki qıtayda Cin ükimetine qarsı köterilister art-artınan tuılıp, manjurlardıñ Qwlja men Ürimjidegi qazaq, dwñğan jäne wyğırlar köterilisin basıp janşuğa küşi därmensiz qalğan edi. Osıdan soñ manjurlardıñ Qwlja (Küre) arqılı twtas ortalıq aziyağa sayasi ekspansiya jürgizu jobası tas-talqan boldı. Qwlja men Ürimjidegi wlt-azattıq köterilis Han Kenesarı üşin jaqsı oray boldı. Han Kene endi Täñir tau men Altay arasındağı qazaq jerin artqı baza retinde qoldanudı közdedi. Bwl alqap atası Abılay kezinen beri handar auzınan tüspegen künşığıs jaylı aumaq-tı. Atası Abılayğa aybar şekken Cin ükimeti qazir qauqarsız, köterilis kün sanap örşip keledi. Biraq Kenesarı bwl armanına jetpedi, maqsatı Alataudan asa almadı…103941394_1734056440091269_5753670265631780279_n
Han Kenesarı ölgen kezde Sızdıq Swltan toqım qağar jasta boldı. Orındalmağan sayasi armandı Sızdıq swltan atqardı. Ol işki qıtaydağı manjur biligine qarsı “Taypi'n tiyan' go” bwlğağın sätti paydalana otırıp, Ürimji men Qwlja jäne Şäueşek qalalarındağı qazaq köterilisine bolıstı jäne qısqa uaqıt işinde sayasi twlğa retinde tanıldı.
Däl osı twstağı äskeri oqiğalar Istanbwlda jarıq körgen “Basirat” pen “Uaqıt” gazetterinde köp jazıldı. (sügiretter gazettiñ keyingi nwsqaları). Ol gazetter Qaşqariya men Joñğariya turalı aptalıq aqparattıq saraptama jasap twrdı. Gazet tipti ol jaqtan kelgen elşilerdiñ Swltan Äbdüläzizben saraydağı jolığuın da aptalıq eñ mañızdı jañalıq retinde berip otırdı. Swltan Äbdüläziz äskeri qaru-jaraq pen oq-däri jäne sonımen birge äskeri soğıs mamanı men äskeri tehnolog kadrların jerorta, qızıl teñizden kesip ötip parsı şığanağı arqılı ündi mwhitına odan bombayğa deyin jetkizgen. Bombaydan Qaşqariyağa deyin Istanbwldağı Ağılşın diplomattarına qolqa salıp jürip Qaraqwrım tauınan atkölik aman asırğan. “Basirat” pen “Uaqıt” gazetiniñ 1971-1972 jılğı köne nwsqalarında osı turalı aytıladı (keme bastapta sveyiş kanalı mañında qayrañdap köp twrıp qalğan, keyin türik swltanı kemeni öñdep qayta jibergen).103950450_1734056346757945_2386296348615586874_n
Sızdıq Swltan Qwlja, Şäueşek jäne Ürimji qalalarında belsendi äskeri qimıl jürgizgen kezinde Altaydağı Kögeday ordası Abaq Kerey biligi men Qaşqariyadağı YAqwp Bek Han arasında bizge äli beymälim diplomatiyalıq qatınastar jürip jattı.
Wzın sözdiñ qısqası, bwl kezeñge baylanıstı ğılmi aynalımğa tüspey qalğan tıñ derekter Osman mwrağatında şañ basıp jatır. Sol derekterdi ontologiyalıq taldaudan ötkizip, adal jolmen aşsa bilsek (bwrmalausız) Han Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı bizge beymälim tıñ derekter köptep kezdeseri anıq.103872142_1734056396757940_9179485767926288752_n
Swltan Äbdüläzizden soñ bilikke kelgen Swltan Ekinşi Äbdülqamittıñ Istanbwlda qwpiya qwrıltay ötkizip Şığıs Türkistannan qazaq ökilderin ülken qwrmet jäne wlı senimmen şaqıruı tegin emes. Tarih sahnasında olar “qajığa barğan qazaqtar” degen atpen ğana saqtaldı, al şın mäninde qajılıq sapardı sıltau qıla otırıp, swlttannıñ arnayı qwpiya qwrıltayına bara jatqanın qaydan bilsin…
Eldes Orda
12.06.2020

Related Articles

  • El qorğanı – Almat Sardar

    El qorğanı – Almat Sardar

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi.  «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı

  • Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

    Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.

  • Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin

  • 14 naurız – Matematikter küni

    14 naurız – Matematikter küni

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana

  • Tek tilge baylanıstı…

    Tek tilge baylanıstı…

    <span>kerey.kz</span>kerey.kz

    Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: