Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet.

Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet.

Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis.

Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi Sızdıq Swltanmen jasasqan qwpiya hattarı saqtaulı. Osı twsta Osman memleketiniñ sırtqı qwpiya barlau qızmeti Cin ükimetine qarsı wlt-azattıq köterilis wyımdastırğan mwsılmandar turalı raport dayındadı. Onda Qwlja, Şäueşek, Ürimji jäne Qaşqariya mwsılmandarı turalı hattamalar toptalğan. Hattamanıñ kelesi buması Hiva, Buhara jäne Qoqan handıqtarınıñ Resey sayasatı men otarına baylanıstı jinaqtalğan. Han Kenesarınıñ atı men is-qimıldarı sonda tolıqtay kezdesedi.

Keyin Kenesarı öz äskeri is-qimılın Şığıs Türkistan betterinde jalğastırudı da közdedi. Öytkeni, İşki qıtayda Cin ükimetine qarsı köterilister art-artınan tuılıp, manjurlardıñ Qwlja men Ürimjidegi qazaq, dwñğan jäne wyğırlar köterilisin basıp janşuğa küşi därmensiz qalğan edi. Osıdan soñ manjurlardıñ Qwlja (Küre) arqılı twtas ortalıq aziyağa sayasi ekspansiya jürgizu jobası tas-talqan boldı. Qwlja men Ürimjidegi wlt-azattıq köterilis Han Kenesarı üşin jaqsı oray boldı. Han Kene endi Täñir tau men Altay arasındağı qazaq jerin artqı baza retinde qoldanudı közdedi. Bwl alqap atası Abılay kezinen beri handar auzınan tüspegen künşığıs jaylı aumaq-tı. Atası Abılayğa aybar şekken Cin ükimeti qazir qauqarsız, köterilis kün sanap örşip keledi. Biraq Kenesarı bwl armanına jetpedi, maqsatı Alataudan asa almadı…

Han Kenesarı ölgen kezde Sızdıq Swltan toqım qağar jasta boldı. Orındalmağan sayasi armandı Sızdıq swltan atqardı. Ol işki qıtaydağı manjur biligine qarsı “Taypi'n tiyan' go” bwlğağın sätti paydalana otırıp, Ürimji men Qwlja jäne Şäueşek qalalarındağı qazaq köterilisine bolıstı jäne qısqa uaqıt işinde sayasi twlğa retinde tanıldı.

Däl osı twstağı äskeri oqiğalar Istanbwlda jarıq körgen “Basirat” pen “Uaqıt” gazetterinde köp jazıldı. (sügiretter gazettiñ keyingi nwsqaları). Ol gazetter Qaşqariya men Joñğariya turalı aptalıq aqparattıq saraptama jasap twrdı. Gazet tipti ol jaqtan kelgen elşilerdiñ Swltan Äbdüläzizben saraydağı jolığuın da aptalıq eñ mañızdı jañalıq retinde berip otırdı. Swltan Äbdüläziz äskeri qaru-jaraq pen oq-däri jäne sonımen birge äskeri soğıs mamanı men äskeri tehnolog kadrların jerorta, qızıl teñizden kesip ötip parsı şığanağı arqılı ündi mwhitına odan bombayğa deyin jetkizgen. Bombaydan Qaşqariyağa deyin Istanbwldağı Ağılşın diplomattarına qolqa salıp jürip Qaraqwrım tauınan atkölik aman asırğan. “Basirat” pen “Uaqıt” gazetiniñ 1971-1972 jılğı köne nwsqalarında osı turalı aytıladı (keme bastapta sveyiş kanalı mañında qayrañdap köp twrıp qalğan, keyin türik swltanı kemeni öñdep qayta jibergen).

Sızdıq Swltan Qwlja, Şäueşek jäne Ürimji qalalarında belsendi äskeri qimıl jürgizgen kezinde Altaydağı Kögeday ordası Abaq Kerey biligi men Qaşqariyadağı YAqwp Bek Han arasında bizge äli beymälim diplomatiyalıq qatınastar jürip jattı.

Wzın sözdiñ qısqası, bwl kezeñge baylanıstı ğılmi aynalımğa tüspey qalğan tıñ derekter Osman mwrağatında şañ basıp jatır. Sol derekterdi ontologiyalıq taldaudan ötkizip, adal jolmen aşsa bilsek (bwrmalausız) Han Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı bizge beymälim tıñ derekter köptep kezdeseri anıq.

Swltan Äbdüläzizden soñ bilikke kelgen Swltan Ekinşi Äbdülqamittıñ Istanbwlda qwpiya qwrıltay ötkizip Şığıs Türkistannan qazaq ökilderin ülken qwrmet jäne wlı senimmen şaqıruı tegin emes. Tarih sahnasında olar “qajığa barğan qazaqtar” degen atpen ğana saqtaldı, al şın mäninde qajılıq sapardı sıltau qıla otırıp, swlttannıñ arnayı qwpiya qwrıltayına bara jatqanın qaydan bilsin…

Eldes Orda

12.06.2020