Ұлы классиктің сапары | Kerey.kz/Керей.кз

Ruhaniyat Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi Ädebi älem

Wlı klassiktiñ saparı

| Feb 2, 2021

…Sekseninşi jıldarı äygili amerikandıq jurnalist Jon Ridtiñ «Dünieni dürliktirgen on kün» (Ten days that shook the world) (1919) Oktyabr' töñkerisi, bol'şevikter lañı, proletarlar, qızıl jamılğan Petrograd t s s. oqtıñ zıñğırı jwqqan oqtın-oqtın oqiğalar ötken sättiñ şıtırmanın eske jañğırtar soñı wzaq zardappen wlasatın ~ «ädebi şığarmanı» oqıp jürgende qolımızğa osı zaman klassigi Mwhtar Mağauinniñ «Alasapıran» romanı tüsken~di. Bas kötermey on kün oqıp qauaşaqtay basımızdağı proletarlıq qırsau kürşekterdi otalap emdegenimiz esimizde.Kün kösemdi jek köre bastağan twsımız da mümkin osıdan bastau alğan!?

Aqiesiniñ öz qoltañbasımen 1989 jılı Ulaanbaatarğa sälemdemege keltirilgen kitap men üşin asa teñdessiz qwndı. Kitaptı poşta arqılı joldağan dosım ~ sol kezdegi jarq etip şıqqan jas jalındı jazuşı qız Gülzat Şoybekova edi. Şıt jaña älemge qaray sana terezemizdi aypara aşuğa kömek bolğan tuındı ~ «Alasapıran». Meniñ kişkentay jandüniemdi, şarhi ğwmırımdı arpalısqa salğan on kün! Soñı büginge deyingi ruhani azıq!

Sağınış bolğan ağamen birge saparlasıp atqosşı bolu baqıtı (2003) mağan bwyırğan!

Delüünde aqsarbas soyılıp, jolına kökqasqa jılqı şalınğan.Bw jolı dosım Musahan Auğanbaywlı jäne tizginde besaspap twlğa Esey Bazargeldi birge jürgen~di.

Sol wlı klassikpen birge bolğan saparımız qazirgi Bayan~Ölgiy Delüün swmını bizdiñ qaraşañıraqtıñ bayırğı meken küzeui ~ Delüünnen bastalğan.

Delüün aralınan Hentiy aymağı Şıñğıs qağannıñ Hİİ, Hİİİ ğ. altın wyığı Delüünboldog ~ Kerulen dariyasınıñ köbesi Ködeli aralğa deyingi on kündik sapar!

Delüün men Delüünboldogtıñ arası eki mıñ jarım şaqırım jol. Jol sorabında Qaraqorım, käri Orhon boyındağı Kültegin, Bilge qağan köşesi, Nalayhandağı Toñwqwq kün serekkesenege ayal etken eñkil sapar bügin qağaz betinde qaldı.

Mağauin saparı: Hovda jolında ~ äkki Ja Lamanı şalıp, Övörhagay, Arhangaydan ~ Külteginge, Zavhannan ~ Ämirsana sürleuine, orta tüptegi Toñwqwq kesenesine, Kerulen köbesindegi Ögedey qağannıñ orda tikken altın jwrtına barıp tireldi, sonda qona~tünegenbiz! Wlı klassiktiñ saparı bütkil Moñğol dalasın dür silkintkendey on kün osılay sätti ötken~di.

Ağamız Ölgiyge ayaldağan tüni jer silkingen! Tañ särimen twrıp teñselgen päterden jer üydegi dosım Tileuberdi Tarpañnıñ üyine qonıp äñgime tarqatqan künder este!

Keudesine jırşı qws wyalağan qwdıretti aqın dosım Svetqali Nwjan ~ Aytmannıñ öleñine arqau bolğan sapar!

Swrağan Rahmetwlı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,