“Putinizm” saytınıñ negizin qalauşı Artem Kruglov Resey prezidentiniñ ötkenin zertteumen aynalısadı. 2019 jıldan beri Youtube jelisinde “Putinizm kak on est'” deytin derekti fil'mder seriyası şığıp keledi. Fil'mder Kruglovtıñ saytında jariyalanğan zertteulerge süyenedi. Azattıqtıñ Orıs qızmeti odan osığan deyin de swhbat alğan. Al mına äñgime “Putin sarayı” fil'mi jarıq körgennen keyin jazılğan. Fil'm avtorları da Kruglov tapqan derekterdi negizge alğan.

NAVAL'NIY ZERTTEUİNDEGİ TIÑ DEREKTER

Azattıqtıñ Orıs qızmeti: FBK (Kreml' sınşısı Aleksey Naval'nıydıñ Jemqorlıqpen küres qorı) zertteuinde siz üşin beymälim, naqtılaudı ne tolıqtırudı qajet etetin derekter boldı ma?

Artem Kruglov: Idokopas müyisindegi saray jaña taqırıp emes. Ol turalı sonau 2010 jılı Putinniñ aynalasınan qaşqan Sergey Kolesnikov aytqan. Saray men onıñ işki körinisiniñ alğaşqı suretteri de sol kezde jarıq kördi. Kolesnikov sol kezdiñ özinde-aq sarayğa milliard dollar jemqorlıq aqşası salınğanın, Şamalov (Nikolay Şamalov, “Rossiya” bankiniñ ortaq iesi – red.) ekeuiniñ Vladimir Vladimirwlına (Putin) Resey medicinasına bölingen qarajattan para bergenin aytqan.

Naval'nıy fil'minen bilgen jañalığımız – saraydıñ zeñ basqanı, bärin sıdırıp, qayta jöndegeni. Bwl jerde ärine tağdırdıñ mısqılı bar. Milliard dollar wrlap, onı şiritti. Jöni tüzu arhitektordan ünemdedi. Öytkeni ataqtı arhitektordı şaqıruğa qorıqtı – barlığın qwpiya türde soqtı. Patşa qanday bolsa, Rastrelli de sonday (Bartolomeo Françesko Rastrelli, tegi italiyalıq orıs arhitektorı).

Fil'mniñ ekinşi qızıq twsı – saraydı qarjılandırudıñ qazirgi sheması, iri äri qımbat ob'ektini wstap otıruğa kim jäne qalay tölep otırğanı äşkerelendi. Onda bäri mafiyanıñ üzdik dästürine say wyımdastırılğan. Putinniñ türli sipattağı joldastarı – drezdendikter, “ozerolıqtar” (1996 jılı Vladimir Putin negizin qalağan “Ozero” kooperativi müşeleri), dzyudoşılar Putinge aqşa tastaydı, ol bolsa toptıñ basşısı retinde ortaq qordan öz qajetine aqşa jaratadı. Köp jaratadı. Meniñşe, bwl älemdegi eñ qımbat jeke üy boluı mümkin. Salıstırar bolsaq, Livadiyadağı Ekinşi Nikolay saldırğan patşa sarayı auqımı 7 mıñ şarşı metr, Putindiki 17 mıñ şarşı metr.

Osığan deyin tarihta Putin sarayınıñ balaması bar dep jazğanmın. Ol – Zair diktatorı Mobutudıñ 1980 jıldarı saldırğan Gbadolite sarayı. Ol Djungli işinen özine byudjetten wrlanğan aqşağa alıp dañğaza oazisin soqtı. Ol jerde tikwşaq alañı ğana emes, twtas äuejay boldı. Mobutu men onıñ otbası müşeleri äuejaydağı “Konkord” wşağına arnalğan jolaqpen Parijge barıp, şoping jasap jürdi.

ZAIR DIKTATORI MOBUTU JÄNE PUTINNİÑ AYNALASI

Azattıqtıñ Orıs qızmeti: Mobutudıñ Lazur' jağalauında da sändi villası boldı.

Artem Kruglov: Kap Martende, Monakonıñ janında. Onı keyin kämpeskeledi de, Lujkovtıñ serigi Şalva Çigirinskiy satıp aldı. Lujkov qwlağan soñ villa aldımen “Gazpromneft'” [kompaniyasına] ötti, odan äri ofşorğa ketti. Keyinirek francuz basılımdarı Mobutu villasına Alina Kabaeva ornalasqanın jazdı. YAğni Mobutu men Putin sarayımen ğana emes, Lazur' jağalauına degen mahabbatımen de wqsaydı.

Azattıqtıñ Orıs qızmeti: Kreml' men putinşil medianıñ Naval'nıy zertteuine reakciyası turalı, yağni saraydan tüsirilgen reportajdar men Rotenbergtiñ “moyındauı” jöninde ne aytar ediñiz?

Artem Kruglov: Nokdaun, bokser “şayqalıp ketti”. Putin bar bolğanı resmi qwjattarda öziniñ jäne tuıstarınıñ atı atalmağanı jöninde tüsiniksiz bir närselerdi aytqanday boldı. Biraq mäsele tuısı dep kimdi tanitınımızda. Äueli saray qwdası Şamalovtıñ atında boldı. Keyin “Binom” firmasına ötti. Al onıñ iesi – Rotenbergtiñ adamı [Aleksandr] Ponomarenko. Qızmetkerleriniñ bäri “Akcept” firmasınan. Al ol firma Putinniñ nemere inisi Mihail Şelomovqa tiesili. Putin onı ömir boyı mäpelep keledi.

“Saray kimdiki?” degen swraqqa tolıqqandı jauap beru üşin ol jaqta Şamalovtıñ, odan keyin Şelomovtıñ, sosın Rotenbergtiñ qalay payda bolğanı, wşu tıyım salınğan aymaqtıñ qaydan şıqqanı, Putinniñ “Olimpiya” jäne “Şellest” deytin yahtaları ol jaqta ne istep jürgeni, sändi ömirge aqşanıñ qaydan alınğanı jönindegi swraqtarğa jauap beru kerek. Bwl swraqtarğa Vladimir Putin belgili sebeptermen jauap bere almaydı.

Resey telearnalarında körsetilgen reportajdarğa keler bolsaq, olar aqımaqtarğa arnalğan. Jöndeu jwmıstarın, perforatormen ügitilgen sılaqtardı körsetti. Al mwnıñ bäri qwrılısı jañadan bastalğan “apart qonaqüyi” deydi. Al “apart qonaqüyge” deyin ne boldı? Google-den izdeseñiz, jauabın birden tabasız.

Al Rotenberg… Ol Putinniñ bauırı ispetti. Olar 12 jastan birge ösken. Nevskiy dañğılınıñ boyına jaqın jerde östi. Biraq olar özge ğalamşardan kelgendey: “Leningrad köşesi meni soqqını birinşi bolıp jasauğa üyretti” (Vladimir Putinniñ 2015 jılı aytqan sözi).

“Meniñ balalıq şağım – bwl “Qwm kar'erleriniñ generaldarı” fil'mi” dedi ol 2001 jılı “Vladimir Putin. Ömir mektebi” deytin kitapqa bergen swhbatında.

Al “Qwm kar'erleriniñ generaldarı” fil'mi ne turalı edi. Panasız balalar qasqır üyiriniñ erejesimen ömir süredi. Rejisser “olardıñ boyında adami qasiet qaldı ma?” degen swraqqa jauap izdeydi.

KİSİ ÖLTİRU OPERACIYALARINIÑ LOGIKASI QANDAY?

Azattıqtıñ Orıs qızmeti: Bellingcat tobınıñ zertteuleri Putinniñ arnayı qızmetteri terror ädisterin Resey aumağında bolsın, şetelde bolsın keñinen qoldanatının körsetti. Biraq qoğam bwl jwmıstıñ auqımın dwrıs tüsinbeytin sekildi. Keyde zertteuge bağa bergende, küdikter aytılıp jatır. “FSB-ğa (Resey federaldı qauipsizdik qızmeti) Soltüstik Kavkazdağı tanımal emes belsendilerdi öltirudiñ ne qajeti bar?” degendey. Osı arnayı operaciyalardıñ auqımı jönine ne oylaysız? Olardan qanday da bir logikanı köresiz be?

Artem Kruglov: Qarapayım adamdardıñ äleminen bölek wyımdasqan qılmıs älemi bar. Onda kez kelgen teris qılıqtıñ jazası bir – ölim. Äsirese eger mäsele bastıqqa qwrmet tanıtpau jöninde bolsa.

Al endi wyımdasqan qılmıstıq toptıñ rölinde FSB-nıñ Arnayı maqsattağı ortalığı (Centr special'nogo naznaçenieya, CSN) twr dep esepteñiz. Bwl – “tikeley äreketterge” arnalğan küş qwrılımı. Oğan “Al'fa” jäne “Vımpel” arnayı jasaqtarı, Arnayı operaciyalar basqarması, Kavkaz jönindegi basqarma jäne tağı basqalar kiredi.

CSN-de “Al'fa” sarbazdarı bos uaqıtta bankterdi tonaydı, al “Vımpel” sarbazdarı biznesmenderdi öltiru boyınşa tapsırıs aladı jäne sol üşin Interpolğa tüsip, keyin jaña pasportpen Germaniyağa barıp, sayasi motiv boyınşa öltire beredi (Hangoşvili isi). CSN-de Aleksey Naval'nıydı ulauşılar qızmet etedi. Olar jay ğana kisi öltirumen aynalıspay, eksperiment jasaydı. “İzdi jasıru maqsatında kisi birden emes, keyinirek ölu üşin “Noviçoktiñ” qanday dozası kerek?” degendey. Sol sebepti olardıñ Groznıyğa jii saparlauı tegin emes. Twtqındarmen eksperimentti basqa qay jerde jasauğa boladı?

Sovettik KGB-da eşqanday CSN bolğan emes. Al “Al'fa” 7-basqarmanıñ (küzet) bölimi retinde bölek qwrılım bolğan. “Vımpel” sırtqı barlauğa qarağan. Ol “Tikeley äreketterge” jauaptı 8-basqarmağa qaradı.

“Vımpelge” iriktelgen çekist aldımen Balaşihadağı diversanttar mektebinde 7 aylıq oqudan ötken. Sodan keyin kursanttardıñ basım böligin rezervke qoyıp, bwrınğı qızmetine qaytaratın. Közge tüskenderin jasaqqa qabıldaytın. Al sol “Vımpeldiñ” özinde şeteldegi naqtı akciyalardı jüzege asıratındardı irikteytin. Ol akciyalarğa kisi öltiru, diversiya, terroristerge qaru-jaraq jetkizu, KGB ökilderiniñ agenttermen kezdesuin wyımdastıru kirdi.

Putinniñ Reseyinde arnayı jasaqtıñ, sonıñ işinde KGB arnayı jasağınıñ kul'ti qalıptastı. Jasaqtıñ [Auğanstan basşısı Hafizulla] Äminniñ sarayın basıp alu sekildi “erlikteri” ärdayım madaqtaladı. Tağdırdıñ bwyıruımen Putin 1998 jılı FSB-nıñ CSN-i qwramınan qwrğan jaña “Vımpeldiñ” adamdarımen kezdesuge tura keldi. Olar auır äser qaldırdı. Älemge degen amoral'di közqaras, kisi öltiruge kelgende “nöldeu”, “kömip tastau” degen sözderdi qoldanatın… Taza reketirdiñ közqarası: “Nege tek saudagerler ömir sürui kerek, biz de qalaymız…”. Aralarında älemdik sayasat pen tarih turalı pikiri barları da boldı (ädette jabayı sipattağı qastıq teoriyaları).

Söytip 1998 jılı El'cin FSB direktorı etip sport-qılmıstıq ortadan şıqqan, 8-bölimde jwmıs isteu täjiribesi bar adamdı qoydı. Ol adam birden CSN-di qwrıp, barlıq kisi öltiruşilerdi, ulauşılardı jäne diversanttardı bir şatır astına jinadı. Köp wzamay ol adam prezidenttikke talpınıp, Şeşenstandağı soğıstı aynaldırıp, reytingin köteru üşin Mäskeude üyler jarıla bastaydı. Al onıñ bilik basındağı 20 jılı wnamsız adamdardı neşetürli qwytırqı amaldarmen öltirumen baylanıstı daularmen ötedi.

Mwnday qanday logika bar? Mwnda mafiya logikası bar. Bir närse dwrıs bolmasa, nöldey saladı, sonımen boldı. Keyde tipti jariya türde jasaydı, basqalarğa sabaq bolsın deydi.

PUTIN KÖŞE NARAZILIĞINAN QORQA MA?

Azattıqtıñ Orıs qızmeti: Putinizm birqatar iri dağdarıstardan aman ötti. 2011-2012 jıldardağı zeynetaqı reformalarına qarsı narazılıq, jergilikti bolsa da Kreml' üşin auır tigen Sergey Furgaldıñ qamauınan keyingi köterilis. Narazılıqtı är jolı basıp otırdı. Qazir biz söylesip otırğanda, jaña dağdarıs küşine mindi. Mitingilerdiñ aldın aluda qanday şaralardıñ qabıldanıp jatqanına qarağanda, bilik kädimgidey qorqıp otırğanğa wqsaydı. Bilikte qorquğa negiz bar ma?

Artem Kruglov: elden bölek öz äleminde ömir süretin diktatorlıq bilik köşeden qorqadı. Bwl – zañdılıq. Meniñşe, köşedegi belsendilik arta beredi. Öytkeni adamdardıñ narazılıq bildiretin basqa ornı joq: sayasi kürestiñ barlıq zañdı joldarı jabıldı, jaña mafiyalıq sipattağı sovetşilder payda boldı.

Resey narızılığına jetispeytini – koordinaciya. NEXTA sekildi öz Telegram kanalı ne jalpığa tanımal resurs qajet. Sonıñ aynalasında wyımdastıru qwrılımdarın jasay beruge de boladı. Batıs derjavaları mına qılmıstıq-çekistik rejimmen oynaudı doğarıp, onıñ aqşasın özinde saqtaudı toqtatadı dep ümittenemin.

Salmaqtı sankciyalar kerek. Tek Putin aynalasına qarsı bağıttalğandarı emes, sektor boyınşa qajet. Mäselen, Resey mwnayına embargo. Mwnay salasında artıq önim köp. Qazir Resey künine 5 million barrel' eksporttaydı. Älemdik narıq [Resey mwnayınsız] ömir süre aladı, onıñ ornın basqa elder op-oñay jaba aladı. Al Resey halqına ol mwnay eşqanday payda joq, barlığı Putin men onıñ adamdarı jäne olardıñ zeñ basqan saraylarına ketip jatır.

Azattıq radiosı Orıs qızmetiniñ bas redaktorı Dmitriy Volçektiñ Artem Kruglovtan alğan swhbatınıñ ıqşamdalğan audarması.

Azattıq radiosı