Sovet mektepterinde oquşılarğa agrarlıq Auğanstan Sovet odağın birinşi bolıp moyındadı dep üyretti. Biraq onıñ qanday jağdayda bolğanın naqtılamadı.

1919 jılı 27 naurızda Lenin ükimeti men Auğanstan arasında diplomatiyalıq qarım-qatınas ornadı. Bwl kelisimdi Auğanstan atınan Amanulla-han jasadı. Onıñ mwnday qadamğa baruına sebep bar edi. Sodan bir ay bwrın Auğanstanda bilik auısıp, Amanulla-han öz ämirin tolıq ornatuğa tırısıp jatqan. Osı kezde bol'şevikter onı birinşi bolıp Kabul qojayını dep tanıdı. YAğni bol'şevikterdi moyındauşınıñ özi de özge bireudiñ moyındauına zäru bolğan.

Amanullanıñ aldında auğan ämiri Habibulla-han bolğan. Ol eldi 18 jıl basqarıp, 1919 jılı 20 aqpanda qastandıqtan qaza taptı. Osıdan keyin taqqa onıñ inisi Nasrulla otırdı, biraq bir aptadan keyin Habibullanıñ üşinşi wlı Amanulla onı “bauırın öltirdi” dep ayıptap, türmege qamadı. Bir jıldan keyin Nasrullanı türmede öltirip ketti.

Bol'şevikter jaña ämir Amanullanı halıqaralıq oqşaudan şığu üşin emes, Britaniya imperiyasına toytarıs beru üşin qoldadı. 1919 jılğa deyin Auğanstan is-jüzinde Wlıbritaniyanıñ protektoratı bolıp keldi. Soñğısı auğan byudjetine dotaciya tölep, onıñ ötemi retinde Kabuldıñ sırtqı sayasatın özi jürgizdi.

Al Amanulla bolsa, Auğanstandı tolıqtay täuelsiz dep jariyalap, tipti keşegi qamqorşısına qarsı simvolikalıq soğıs jariyaladı. 1919 jılı tamızda britaniyalıqtar onı moyındauğa mäjbür boldı.

1921 jılı 21 aqpanda RSFSR men Auğanstan arasında dostıq kelisimi jasalıp, sonıñ ayasında Mäskeu Kabulğa jıl sayın milliondağan rubl'ge tatitın subsidiya tölep otırdı.

Bol'şevikter şalğaydağı taulı eldi kommunizm revolyuciyasın Ündistanğa jetkizu tetigi retinde qarastırdı. Sol sebepti diplomattar qol alısqanda qauipsizdik qızmetteri birden iske kiristi.

Sovet biligi bwl jwmısqa armyan genocidin wyımdastıruğa qatısı bar degen türik Jamal paşanı jwmıldırdı. 1921 jılı 1 qaraşada ol narkom basşısı Stalinmen kezdesip, sol kezde Wlıbritaniya qaramağında bolğan Ündistannıñ soltüstik-batısında jwmıs jürgizuge, köteriliske şığuı mümkin adamdarğa qaru men qarjı jetkizuge dayın ekenin aytqan.

Stalin bwl bastamanı maqwldap, Trockiyge hat jazdı:

“Ündi alqabı men Penjabta köpşilikti qwraytın mwsılman taypaları arasında Jamaldıñ bedeli joğarı, olar bizdiñ bazamız ispetti. Eger Angliya 1922 jılı köktemde ne jazda soqqı jasaytın bolsa, sol jerden olarğa zardap tigizuge boladı. Sonımen qatar, biz Jamalğa Auğanstanda kemi brigada wstauğa mümkindik beremiz. Ol [brigada] bizdiñ jäne türik nwsqauşılardan (formaldı türde Amanulla-hanğa bağınatın – red.) twradı. Osı arqılı Auğanstanda ağılşındardıñ ıqpalına qarsı nağız bazanı qwramız. Bwl biz üşin öte mañızdı. Onsız ekinşi mindetti (Ündistandağı köterilis qozğalısına ıqpal etu) orındau mümkin emes”.

Sayasi byuro bastapqıda tek aqşa jiberumen şekteludi wyğardı. Ol aqşa nwsqauşılar men äskerdi jabdıqtauğa jwmsaluı kerek bolğan. Biraq köp wzamay Tbiliside Jamal paşanı öş aluşı armyan azamatı öltirip ketti.

1923 jılı Amanulla-han konstituciya qabıldadı. Biraq auğandarda ol wnamadı.

Britaniyalıq Ündistannan keletin import tauarlarına baj salığın engizu şarualarğa soqqı bolıp tidi. Bwdan äsirese şekarağa şaqın jerde twratında zardap şekti. Twrmıstıq tauar qımbattap ketti. Oğan qosa Amanulla salıqtı küşeytip, alım jinaudı ortalıqtandıra bastadı. Bilik jergilikti biliktiñ narazılığın tudırdı. Dihandardıñ şamına mindetti äskeri qızmet te qattı tidi.

Söytip 1924 jılı köktemde Auğanstannıñ oñtüstiginde köterilis bastaldı. Konstituciyalıq monarh soltüstiktegi körşisinen kömek swradı, körşisi küzde Kabulğa 11 aviator jiberdi. Olar äskeri barlaumen şektelmey, puştun köterilisşilerin bombaladı. Sonımen qatar sovet mamandarı Auğanstannıñ äue küşterin dayındaudı qolğa aldı. Sonday-aq SSSR arzan bağamen qaru-jaraq, oq-däri jäne radio stanciyaların jetkizdi. Bol'şevikter äskeri barlau qızmetin de küşeytti.

1925 jılı SSSR qaru-jaraq pen oq-därini köbirek jibere bastadı. Ekijaqtı kelisimderden bölek, 4,5 mıñ vintovka, 50 pulemet, onıñ oq-därileri jäne radio stanciyaları tegin berildi.

Söytip auğan biligi sovet äskeriniñ demeuimen köterilisti basıp şıqtı. Osıdan keyin jiırma auğan sovet wşqıştar uçilişesine jiberildi, 36 sovet mamanı auğan äue küşteriniñ twraqtı qızmetkeri atandı.

Köterilisti basqannan keyin ämir bolıp kelgen auğan monarhı özin padişah Amanulla dep atadı. Bwğan şarualar men jwmısşılar qwqığın üşin küresetin bol'şevikter qarsılıq tanıtpadı. Qayta onı 1928 jılı mamır ayında Mäskeude, Leningradta jäne Minskide saltanatpen qabıldadı.

Osı kezde Auğanstanda şeneunikterdiñ qazınanı talan-tarajğa saluı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetip, şarasız küyge tüsken şarualar 1928 jılı qaytadan qolğa qaru aldı. Köteriliske eldiñ şığısındağı puştundar da, soltüstiktegi täjikter de qatar şıqtı. SSSR şekarasına jaqın mañda köterilisti dästürli islamdı jaqtaytın Habibulla Qalaqani bastadı.

Auğan äskerine qızmet etip jürgen sovet aviatorları puştun partizandarınıñ auılına tağı da bomba tastadı. Biraq bwl jolı bombalau keri äser berdi. Köterilis küşeyip ketti.

Padişah Amanulla sovetterden qaru-jaraqtı köbirek jiberudi, tipti himiyalıq aviabomba berudi swradı. Äskeri kömekti nığaytu arqılı sovetter Auğanstanda äskeri protektorat ornatuğa jaqındap qaldı.

Sayasi byuro 1928 jılğı 13 jeltoqsanda Auğanstanğa 1000 vintovka, 20 pulemet, 1000 himiyalıq-artilleriyalıq snaryad berudi wyğardı, onıñ ötemi retinde jün men maqta sekildi önimdi qabıldaudı bwyırdı. Biraq bol'şevikter oylana kele jappay qırıp joyu qaruın beruden bas tarttı.

Biraq köterilis qarqını bäseñdemedi. Amanulla jağdaydı bağalap, 1929 jılı 14 qañtarğa qarağan tüni taqtan bas tarttı da, Qandağarğa ketip qaldı. Kelesi küni Kabuldı Habibulla Qalaqanidiñ adamdarı basıp alıp, Habibulla özin ämir jariyaladı. Biraq puştundar onı moyındamay, onımen de kürese bastadı. Amanulla da qaruın tastay qoymağan.

Stalin bwl jolı Auğanstandı birjola bağındıruğa bel buıp, äsker küşimen padişahtı qaytarudı wyğardı. Barnauıl zertteuşisi Vladimir Boykonıñ aytuınşa, osıdan keyin padişah qızıl äsker men OGPU bergen keñesşilerine qattıraq täueldi bolar edi.

20 naurız küni Sayasi byuro Auğanstanğa basıp kirudi wyımdastıru jöninde qaulı qabıldadı. Bwl operaciyanı Stalinniñ dosı – Klim Voroşilov basqaratın boldı. Al Auğanstanda äskeri basşılıqtı Kabuldağı äskeri attaşe Vitaliy Primakovqa tapsırdı. Ragib-bey dep tanılğan Primakov dayındıq jwmıstarın 14 säuirge qaray ayaqtadı.

Çekist Georgiy Agabekovtiñ estelikterine qarağanda, Auğanstanğa tañ ata soğıs jariyalamastan basıp kirgen.

“Kuägerlerdiñ aytuına qarağanda, tañerteñ şekaradağı Termez qalasında sovet aeroplandarı äuege köterilip, Ämudariya üstinen wşıp ötken de, Patta-Gissar auğan şekara beketiniñ üstinde aynalıp wşıp jürgen. Auğan şekaraşıları aeroplandarı köreyin dep dalağa jügirip şıqqanda, aeroplannan jauğan pulemet oqtarı bekettegi sarbazdıñ bärin qırıp salğan” dep jazdı Agabekov.

Äue şabuılı şekara beketin kül-talqan etip, sovet äskeri qayıqtar men barja arqılı Ämudariyadan ötken.

Interventter küşi attı äskerden twrğan. Olardıñ arasında auğan formasın ne jergilikti qızıldardıñ kiimin kigen mıñdağan sarbaz ben auğan emigranttarı bolğan.

Primakov otryadtarı bir apta işinde Auğanstannıñ soltüstigindegi bas qalası Mazari-Şarifke jetip, onı qiındıq körmey basıp aldı. Operaciya sätti köringenimen, jergilikti halıqtıñ narazılığın küşeytip jiberdi. Kelesi küni-aq Habibulla äskeri qalanı qwrsauğa aldı. Olar Täjikstannan jiberilgen eskadrondı tas-talqan etip, keri quıp şıqtı. Al Mazari-Şariftiñ özinde qalğan otryadtarğa sovetter qaru-jaraqtı aeroplandarmen jetkizdi.

Sovet biligi qosımşa küş jwmsap, Habibulla äskeriniñ qwrsauın bwzıp şıqtı. Söytip bol'şevikter bir apta işinde Kabulğa jetip, Amanullanı qızmetine qaytaruğa jaqın qaldı. Biraq padişah äskeri jeñilgen soñ 23 mamır küni şetelge qaştı. Sol sebepti sovet äskeri Auğanstanda konstituciyalıq monarhiyanı qalpına keltire almay, elge oraldı. Sovet biligi olardıñ işinde üş jüz adamğa Qızıl tu ordenin tabıstadı, qalğanına bağalı sıylıq berdi. Qızıl äsker işinde qaza tapqandar men jaralanğandar 120 adam bolğan. Sovetterdiñ deregine qarağanda, mıñğa tarta auğan mert bolğan.

Bir jıldan keyin sovet kavaleriyalıq brigadası Auğanstanğa tağı basıp kirdi. Bwl jolı olar wjımdastırudan qaşqan modjahed emigranttardı joyudı közdegen. Jedel qwjattarğa qarağanda, brigada öz maqsatına jete bilgen. Operaciyanı jürgizgen YAkov Mel'kumov keyinirek Ortalıq Aziya äskeri okruginiñ äsker qolbasşısına kömekşi bolğan. Biraq 1937 jılı Kolımağa 15 jılğa aydalğan.

Kabulda azamattıq soğıs 1933 jılı ayaqtalıp, taqqa Mwhammed Zahir-şah otırdı da, eldi 1973 jılğa deyin basqardı.

1930-jıldardıñ soñına qaray militarizaciyağa küş salğan Stalin bükil Euraziyağa köz tikti. Europada soğıs bastalğanda, London mwnı birden tüsindi. 1939 jılı 7 qırküyekte Wlıbritaniya men Ündistan arasında memorandum jasalıp, onda: “Ündistandağı äsker Auğanstandı Reseyden özdiginen qorğay almaydı, oğan imperiya küşteriniñ qoldau qajet. Biraq [imperiyanıñ] özge mindettemeleri köp bolğandıqtan, [qoldaudıñ körsetilui] ekitalay” dep jazıldı.

Kabuldağı sätsizdiginen on jıldan astam uaqıt ötkende Kreml' Auğanstandı tağı da jaulap almaq boladı. Stalin Ündi mwhitına jetudiñ üş nwsqasın qarastırdı desedi. 1939 jılı sovet-fin soğısınıñ şarıqtau şeginde Britaniya soğısqa Finlyandiyanı jaqtap kirisse, oğan Oñtüstik Aziyada jauap qaytaru qarastırıldı. Eger Gitler britandardı jeñse, olardıñ “qarausız qalğan” koloniyaları tartıp aluğa mümkindik boldı. Üşinşi nwsqa 1941 jılı köktemde ayqındala bastadı. Eger Germaniyanı jaulap alsa, qwrlıqtıq Europanıñ iesi atanıp, odan keyin revolyuciya ideyası Aziyağa da taratuğa bolar edi.

Biraq Germaniya Sovet odağına birinşi bolıp şabuıldap, revolyuciya alauın Auğanstan arqılı Ündistanğa jetkizu josparı keyinge şegerildi. Soğıs bitken soñ, Auğanstandı bağındıru bastaması qayta qarastırıldı, biraq onı jüzege asıramın degenşe, Stalinniñ özi de qaytıs boldı. Onıñ mwragerleri AQŞ bastağan Batıs elderi men olardıñ odaqtastarın tikeley şabuıldamay, “üşinşi älem” elderin birtindep bağındırmaq boladı. Sol elder arqılı damığan elderdi qwrsauğa aludı közdeydi. 1970-jıldarı Sovet äskeri Auğanstanğa osı twjırım ayasında basıp kirdi. Bwl Auğanstandı qandı tozaqqa aynaldırıp, tälipterdiñ payda boluına äkeldi.

Stalinizmniñ äskeri tarihın zertteuşi Aleksandr Gogunnıñ maqalasınan ıqşamdalıp audarıldı.

Azat Europa / Azattıq radiosı