“Taliban” Auğanstan men Qıtay şekarasına jaqın aumaqtağı wyğır jasağın sol jerden şettetti. Bwl jaylı Azattıq radiosına qwpiya derekköz habarladı. Sarapşılar bwl Pekin men tälipterdiñ baylanısı nığayıp jatqanın bildiredi deydi.

Auğanstan şekarasınan basqa öñirlerge köşken wyğır sodırları “Türkistan islam partiyasınıñ” müşesi dep aytılıp jür. Pekin bwl ekstremistik toptı Şıñjañdağı tärtipsizdikterge qatıstı jii ayıptap, onı äli “Şığıs Türkistan islam qozğalısı” dep ataydı.

1990-jıldarı bilikte bolğan “Taliban” atalğan wyğır tobına Auğanstanda äreket etuge erik bergen. Qazir de qozğalıstıñ toppen baylısı barı aytılıp jür. Al Qıtay tälipterden sodırlarmen qanday da bir baylanıstı üzudi talap etken.

Sarapşılar tälipterdiñ wyğır jasağın şekaradan şettetui Pekinmen qarım-qatınastıñ jaña qadamı deydi. Tamızda qozğalıs bilikti basıp alğalı, Qıtaydıñ qauipsizdikke qatıstı üreyi örşi tüsken edi. Al bwl şeşim tälipter osı aumaqta qabıldağan birinşi şara boldı.

“Qıtaydıñ qalauı osı. Tälipter Pekinmen äriptestikti tereñdetkisi kelse, osığan könui kerek. Bwl jerde “Olar isti soñına deyin jetkize ala ma?” degen swraq tuındaydı” dedi AQŞ-tağı Uilson ortalığındağı Qıtay men AQŞ jönindegi Kissindjer institutınıñ ğılımi qızmetkeri Bredli Jardin Azattıqqa.

“Türkistan islam partiyasınıñ” sodırları Badahşan uälayatında bolğan. Bwl uälayat eldiñ soltüstik-şığısında Auğanstan men Qıtaydıñ 76 şaqırımğa sozılğan şekarasın boylay ornalasqan. Wyğır sodırlar basqa audandarğa, onıñ işinde şığıstağı Nangarhar uälayatına da köşken. Bwl jaylı Azattıqqa oqiğamen tanıs bwrınğı äskeri şeneunik ayttı.

Ötken aptağa deyin wyğır sodırları Badahşanda bolıp, keyin audannan şığarılğan dedi Azattıqqa osı audandağı täjik şekaraşısı barlau derekterine silteme jasap.

Tälipter wyğır sodırların Qıtay biligine bere me, ol jağı äli belgisiz deydi Täjikstan memlekettik şekara qızmetiniñ ökili Azattıqqa. Ol bwqaralıq aqparat qwraldarımen söylesuge rwqsatı bolmağandıqtan, atı-jönin atamaudı swradı.

PEKIN JÄNE “TALIBAN”

Qıtay ondağan jıl boyı “Talibanmen” pragmatikalıq jäne ara-twra şielenisti baylanısta boldı. Al tälipter osı aralıqta bar nazarın lañkestikpen küreske bwrğan edi.

Auğanstannıñ Batıs qoldağan ükimeti qwlağanğa deyin Pekin Kabul biligimen de tığız baylanısta bolğan. Auğanstan küşteri Qıtaydıñ swrauımen wyğır toptarına monitoring jasap, izine tüsuge kömektesken.

15 tamızda tälipter Kabuldı basıp alğan soñ Pekin “Talibanmen” de baylanısın nığayta bastadı. Qıtay tälipterge ekonomika jäne damu salasında qoldau bildiretinin aytıp, onıñ ornına qauipsizdik problemalarına nazar audarudı, äsirese, Auğanstandağı wyğır toptarına bassauğa bolmaudı talap etti.Pekin älem elderin “Taliban” ükimetin moyındauğa şaqırıp otır

“Talibannıñ” jaña ükimeti Qıtaydı tığız äriptestikke şaqırdı.

Wyğır sodırlarınıñ şettetilui Pekin men tälipter äriptestiginiñ jaña qadamı bolğanday. Al sarapşılar Qıtaymen äriptestigin arttırıp jatqan qozğalıs öziniñ şegin biledi deydi.

1996-2001 jıldarı Auğanstanda “Taliban” bilikte bolğanda, qozğalıs wyğır sodırların şekaradağı audandardan eldiñ basqa jerlerine qonıstandırğan edi. Osılayşa olar Qıtaydıñ köñilin tınıştandırmaq bolğan. Biraq qozğalıs sodırlardı Qıtay biligine berudi toqtatıp, Pekin men tälipterdiñ äriptestigi älsirey tüsken.

German Marşall qorınıñ qızmetkeri, Qıtaydıñ Oñtüstik Aziyadağı qızmetin qarastıratın Endryu Smol tälipter sol strategiyasın qaytalağısı keletin bolar deydi.

“Bwl olar bilikte bolğandağı jağdayğa wqsaydı” deydi Smoll. “Tälipter wyğırlardıñ kez kelgen äskeri äreketinen wyalatın jağdaydan qaşuğa tırıstı. Biraq eger “Taliban” rasımen olardı berse, tipti basqaşa bolar edi”.

QITAYDIÑ ÜREYİ

Qırküyekte tälipter Auğanstanda wyğır sodırları joq dedi. Alayda üyğır jasağınıñ ornın auıstıru soğıs jaylağan elde olardıñ bar ekenin körsetedi.

Qıtay sayasatkerleri Auğanstanıñ wyğır toptardıñ bazasına aynalatınına bwrınnan alañdaydı. Wyğır sodırları Şıñjañdı “Şığıs Türkistan” dep atap, onıñ täuelsizdigi üşin ondağan jıl boyı küresip keledi.

Şildede Qıtay sırtqı ister ministri Van I Qıtayda “Taliban” ökilimen kezdesip, qozğalıstan sodırlarmen kez kelgen baylanısın üzudi swradı.

Qıtay osı orayda prezident Si Czin'pinniñ sayasi strategiyasına qatıstı terrorizm qaupin alğa tarttı. 2017 jıldan bastap Qıtay 1 millionnan astam wyğır, qazaq, qırğız jäne basqa da mwsılmandardı lañkestikpen küresti jeleu etip qayta tärbieleu lager'lerinde wstap otır.

Şıñjañda mwsılman halıqtardıñ ülesi basım. Qıtay biligi olardıñ adaldığına bwrınnan kümänmen qaraydı.

Ortalıq Aziyamen şektesetin Şıñjañ audanı lañkestik şabuıl alañına aynaldı. Pekin ol şabuıldardı “Türkistan islam partiyası” men onıñ izaşarı bolğan “Türkistan islam qozğalısınan” köredi.

Qıtay kommunistik partiyası Şıñjañdağı basıp-janşu men lager'ler jüyesin qwruın kontrterrorizm men radikaldandıruğa alañdaytınımen aqtap alğısı keledi. Mwnı 2019 jılı The New York Times jariyalağan qwjattardan köruge boladı.

Alayda wyğır sodırları töndiretin qauip äli dau tuğızıp keledi. Sarapşılar toptıñ ülken şabuıldar jasauğa mümkindigi jetpeydi deydi.

2020 jılı Vaşington “Türkistan islam qozğalısın” şeteldik lañkestik toptar tiziminen alıp tastap, bwl toptıñ barına dälel joğın mälimdedi.

Biraq BWW Qauipsizdik keñesi 2020 jılğı bayandamasında Auğanstanda jüzdegen wyğır sodırı barın jazdı.

Pekin men BWW onı äli de lañkestik top sanaydı.

WYĞIRLAR NEDEN QAUİPTENEDİ?

Qıtay men tälipter äriptestiginiñ küşeyui Auğanstandağı wyğırlardı alañdatıp otır.

Olardıñ köbi – ata-anası ondağan jıl bwrın Qıtaydan köşip kelgen adamdardıñ wrpaqtarı. Auğanstanda 2 mıñnan astam wyğır barı aytıladı.

Pekin men tälipterdiñ baylanısı nığaytıp jatqanda, olardıñ köbi Qıtaydıñ wyğırlarğa qarsı küresinen qauiptenedi.

Pekin wyğır belsendilerin qorqıtıp, söz bostandığın şekteuge, key jağdayda olardı Şıñjañğa ekstradiciyalauğa tırıstı.

Auğanstandağı tört etnikalıq wyğır Azattıqqa “Talibannıñ” jaña rejimi kezinde Qıtayğa deportaciyalanudan qauiptenetinin mälimdedi. Olar tälipterdiñ qudalauınan qauiptenip, atı-jönin atamaudı swradı.

Olardıñ jeke kuäliginde “wyğır” nemese “Qıtay bosqını” dep jazılğanı olardı anıqtaudı jeñildetedi. Bwl wyğır azşılığınıñ qaupin tereñdete tüsedi.

“Taliban” josparınıñ Auğanstandağı wyğırlarğa bağıttalğanı äzirge bayqalmağanımen, bwl birte-birte küşeye tüsedi deydi sarapşılar.

“Auğanstandağı jağdaydıñ qaupi wyğırlardı olay bolmasa da, sodır dep ataudıñ jeñil ekeninde jatır. Qıtay bwrın bwl sözdi asıra paydalandı. Eger jauapkerşilik bolmasa, nağız sodırdıñ kim ekenin bilu qiınğa soğadı” deydi Bredli Djardin.

Avtor Azattıq radiosı Täjik qızmetiniñ habarına süyendi.

Azattıq radiosı