«REBRENDINGTEN ÖTKEN» TÜRKİ KEÑESİ

«Türkiyanıñ odaqtası – Äzerbayjan ekinşi Qarabaq soğısında (2020 jılğı 27 qırküyek – 9 qaraşa) jeñiske jetken soñ reseylik şoluşılar Ankaranıñ öz qolastındağı türki memleketter odağın qwru äreketine alañday bastağan. Türkitildes memleketterdiñ ıntımaqtastıq keñesi (qısqaşa Türki keñesi) eleuli rebrendingten ötip, Türkiya Türki memleketter wyımın (maqalada «odağı» dep jazılğan – red.) qwrğannan soñ bwl qauip wlğaya tüsti». 12 qaraşada Stambwlda ötken Türkitildes memleketter keñesiniñ kezekti sammitin qorıtındılağan amerikalıq Jamestown qorınıñ saytındağı maqala osılay bastaladı.

Avtordıñ aytuınşa, Reseydegi key sarapşılar Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğannıñ oyı tım äride dep boljaydı: Erdoğannıñ oyındağı türki älemi – «tek türki memleketteriniñ emes, basqa elderdiñ, sonıñ işinde Resey Federaciyasınıñ aumağındağı türki halıqtarınıñ auqımdıraq tobın qwraydı».

Avtor Resey ğalımı Dmitriy Rodionovtıñ boljamına silteme jasap: «Bwl ıqtimal äreketterdiñ alğaşqısı Mäskeudiñ Äzerbayjan, Qazaqstan, Qırğızstan, Türkimenstan jäne Özbekstan siyaqtı elderge ıqpalın azaytudı közdese, ekinşisi Resey Federaciyasınıñ qazirgi aumağındağı türki jerlerine Mäskeudiñ baqılau jürgizuine qauip töndiredi» deydi. Onıñ aytuınşa, soñğı kezderi Mäskeu türki memleketteriniñ odağı koncepciyasın jii sınağanımen, «ideyağa köp nazar audartpau üşin oğan qarsı pikir bildiruden tartınıp kelgen».

Sarapşınıñ aytuınşa, Türkiya basşısı türki memleketterinen basqa elderdiñ aumağındağı türkitildes halıqtıñ qamqorşısı ekenin köp bayqatıp jür. Mäselen, bıltır qañtarda Bakuge barğan saparında ol «Ankara Irandağı äzerbayjandarğa alañdaytının» aytqan, sol arqılı ol «ritorika jağınan tipti Äzerbayjan prezidenti Il'ham Älievten de asıp ketti». Milliondağan äzerbayjan twrıp jatqan Iranğa nemese Şıñjañdağı türki mwsılmandarı «sayasi üyrenu lageri» degen orındarğa qamalıp jatqan Qıtayğa tikeley aybat şekpegenimen, Erdoğan «Ankara öz memleketi joq türki halıqtarına nazar audaratının jäne türki birliginiñ bwl eki türi özara baylanıstı ekenin ayttı jäne isimen de añğarttı».

Avtordıñ aytuınşa, Türkiyanıñ Reseydegi mwsılman türkilerge, äsirese Mäskeu Ukrainadan okkupaciyalağan Qırım tübegindegi Qırım tatarlarına nazar saluı Reseydi bwrınnan tolğandırıp keledi.

Nwr-Swltanda ornalasqan Türki akademiyasınıñ jaqında jariyalanğan mälimdemesinde Reseydiñ Qiır şığısındağı Saha Respublikası «älem qauımdastığı moyındamağan memlekettik qwrılımdardıñ biri» dep atalğan. Resey sarapşısı Sergey Aksenovtıñ pikirinşe, bwl – «Reseydegi türki separatizmi propagandasınıñ» äreketi.

«Resey sarapşılarınıñ aytuınşa, Türkiyanıñ şeteldegi türki halıqtarına jasap jatqan äreketi Reseydiñ «orıs älemi» bastamasımen dälme-däl keledi. Osı eki säykestik jäne Mäskeudiñ mwnı moyındamauı Ankaranıñ Kreml' «jaqın şetel» dep sanaytın aymaqtarğa ğana emes, öz üyine jaqın jerge de ıqpal jürgizuine jol aşuı ıqtimal. Ärine, Ankaranıñ türki älemi turalı közqarası Mäskeudiñ orıs älemi turalı közqarasınday ne odan da ülken mañızğa ie boluı mümkin» dep qorıtadı Euraziyadağı etnosaralıq qarım-qatınastı zertteytin sarapşı, maqala avtorı Pol Gobl.

«QIZILDARDI AÑDU» NAUQANINIÑ «NISANASINA» AYNALĞAN OMAROVA

AQŞ-tağı joğarı lauazımdı qızmetke wsınılğan Qazaqstan tuması Säule Omarova Demokratiyalıq jäne Respublikalıq partiyalar arasındağı bitispes daudıñ ortasında qaldı. AQŞ prezidenti Djo Bayden jaqında Kornell universitetiniñ professorı Omarovanı valyuta basqarmasınıñ jetekşisi qızmetine wsınğan.

Onıñ kandidaturasın talqılaytın senattağı tıñdau jaqındap qalğanda Amerika aqparat qwraldarı Säule Omarova 26 jıl bwrın dükennen kiim wrlap, wstalğan dep jarısa jazdı. Al Fox News telearnası Omarovanıñ SSSR-dağı kommunistik rejim kezinde Mäskeude bilim alğanın alğa tartıp, onı «Karl Markstıñ suretimen birge omaqa asatın Baydenniñ kezekti ümitkeri» dep sipattadı. Endi biri ol «kommunizmdi qalaydı» dese, Wall Street Journal-dıñ redakciya alqası «Ol sovettiñ ekonomikalıq jüyesi küşti bolğan degen oydı äli wstanadı» degen oy ayttı.

New York Magazine basılımı bolsa, Säule Omarova «qızıldardı izdeu degen süykimsiz nauqannıñ nısanına aynaldı» degen taqırıppen maqala bastı. «Eldiñ keybir iri bankterine qatıstı erejelerdi bosañsıtudağı keñseniñ (valyuta basqarmasınıñ – red.) rölin qatañ sınağan Omarovanı ekige jarılğan kongress «Sälem, Säule!» degen ändi blyuz stilinde şırqap, qwşaq jaya qarsı aladı dep eşkim kütken joq, ärine. Sıylı ğalım äri ülken Djordj Buş äkimşiliginiñ ardageri prezident Baydenniñ öz adamdarın tağayındau barısında däl 1950-jıldardağıday qızıldardı añdu degen eñ bir süykimsiz nauqannıñ ortasında qaladı dep eşkim oylamadı» dep jazadı basılım.

AQŞ senatınıñ bank komitetindegi Respublikalıq partiya ökili Pet Tumi Omarovanıñ Mäskeu memlekettik universitetine tüskenin, Lenin atındağı stipendiya alğanın aytıp, wzaq söz söylegen jäne sonda jazğan «Karl Markstıñ sayasi filosofiyası turalı diplom jwmısınıñ orısşa tüpnwsqasın talap etip, aqılğa sıyımsız, közboyau hat jazğan».

New York Magazine tilşisine swhbat bergen Säule Omarova mwnday qarsılıq bolatının bilgenin aytqan. Onıñ aytuınşa, öz kandidaturasına qarsılıqtıñ artında AQŞ-tıñ iri bankteri twr.

«Men olardı (AQŞ-tıñ iri federaldıq bankterin – red.) rettep otıradı dep qobaljitındarı anıq edi. Sebebi olar meniñ jaña dağdarıstı boldırmauğa qatıstı naqtı wstanımım bar ekenin biledi. Sebebi men bwl salanıñ sırttay jaqsı körinetin jauaptarın qanağat twtıp otıra bermey, qiın swraqtardı qayta-qayta qoya beretinimdi olar biledi» dedi Omarova.

Amerika basılımdarı Säule Omarovanıñ Qazaqstan men Reseydegi balalıq, jastıq şağına da köp toqtalğan. Ol «Kommunistik partiyağa ötpegeni üşin Stalin jaqındarın Sibirge aydap jibergen» äjesiniñ qolında öskenin aytqan. Omarova Sovet odağın «erkin käsipkerlik joq, men siyaqtı adamdarğa ekonomikalıq mümkindik joq repressiyalıq memleket» dep atağan.

«Onıñ bar armanı – mümkindikter men erkindik eli Amerikağa kelu bolğan».

18 qaraşada ötken tıñdauda Omarova senatorlar sınınıñ astında qaldı. New York Times-tıñ jazuınşa, AQŞ senatorları onıñ mekemeni basqarudağı josparına emes, kezinde jazğan eñbekterine köbirek şüylikken, tipti AQŞ-tağı gender teñdigin SSSR-dikimen salıstırğan 2019 jılğı tuitine de nazar audarğan.

AQŞ basılımdarınıñ jazuınşa, senattıñ qoldauına ie bolğan jağdayda Säule Omarova 3500-dey qızmetkeri bar valyuta basqarmasınıñ jetekşisi qızmetine baradı. Bwl – Amerikadağı federaldıq bankterdiñ jarğısına baqılau jasaytın retteuşi organ.

Azat Europa / Azattıq radiosı