Azattıq: Ukrainanıñ qazirgi äskeri jağdayın qalay bağalaysız? Putin qanday da bir maqsatına jetti me?

Uesli Klark: Ol Ukrainada eşqanday nätijege jetken joq. Maqtanatın däneñe de joq. Ekinşi düniejüzilik soğıstağı jeñiske jetkenin atap ötetin 9 mamırğa sonşa män bergeni de osıdan. Onıñ maqtanarlıq eşteñesi bolmadı. Kievti ala almadı, Har'kov qarsı twrdı, orıstar artilleriyağa jete almadı.

Ukrainadağı şabuıl soltüstik-batısqa qaray oyısıp jatır, Donbasstağı jağday negizinen birqalıptı bolıp twr. Jer kebetin uaqıt keldi. Donbassta orıstar ülken özenderdiñ birinen ötse, aşıq jerlerge şabuıldauı mümkin. Onda ekinşi düniejüzilik soğısqa tän manevr kömektesui [mümkin]. Reseydiñ şabuıl ädisi – eldi mekenderdi qiratu arqılı Ukrainanıñ qorğanısın bwzu. Olar bwl eldi mekenderdiñ Ukrainanıñ tankterge jäne äue qorğanısına qarsı mıqtı alañ ekenin biledi, sondıqtan artilleriya kömegimen solardı atqılauı mümkin. Jaña aytqanımday, jer kepken soñ olar bwl eldi mekenderdi aynalıp ötip, sol jerlerdegi aşıq alañdar arqılı qozğala aladı.

Mınanı tüsinuimiz kerek: Reseydiñ otandıq äskeri öndirisi bar. Sankciyamen soqqı jasap jatqan şığarmız. Onı bilmeymin. Reseydiñ qorğanıs öndirisi Batıstıñ keybir tehnologiyasına süyenetindikten, qiındıq tuğanın estidim. Biraq Ukrainada otandıq öndiris onday emes, ol alıp jatqan qwral-jabdıqtardıñ köbi jüzdegen mil' jol jürip, aldımen äue arqılı, sosın temirjolmen jetkizilip jatır. Bwl qiınday beredi. Sondıqtan Ukrainanıñ şaması jetip jatır degen aldın ala boljam aytuğa bolmaydı. Bwl soğısta jeñilip qaluı da mümkin. Ukraina tek AQŞ pen Batıs elderiniñ qoldauımen ğana jeñiske jete aladı.

Azattıq: Ukrainağa jeñiske jetu üşin qazir qanday äskeri kömek kerek?

Uesli Klark: Aldımen orıs artilleriyasın jeñu kerek. Däl qazir orıs artilleriyasın jeñe alsa, reseylikter eşqaşan jetistikke jete almaydı. Olar qalalardı bombalağanda orıs artilleriyasına soqqı jasap, solardı joysa, qalalar aman qaladı. Bwl bir. Ekinşiden, barlau qızmetiniñ qoldauı kerek. Mümkin solarğa äue şabuılına qarsı radar jetispeytin şığar. Älde äue şabuılın drondardıñ kömegimen baqılay ma? Ol da jetispeytin sıñaylı. Biraq negizinen artilleriyağa [küş tüsedi]. Oq-därisi öte mol artilleriya qajet, sonısımen künine jüzdegen soqqı beru kerek.

Sosın olarğa aviaciya [mümkindikteri] kerek. Nege? Öytkeni olar jıldam äreket etui kerek. Tikwşaqtar men “äue-jer” qaruına dereu toytarıs berui kerek. Olarda bwl joq. Ukraina künine eki-üş ret qana wşaq wşıratın şığar. Olar Resey wşaqtarına qarsı twru üşin künine elu retten wşa alatın boluı kerek.

Äue şabuılınan jaqsı qorğanıs kerek. Mwnday qaru Kiev mañında Resey wşaqtarına qarsı şıqqanda jetkilikti boldı, biraq üş jüz şaqırım jerdegi soğıs alañındağı Donbassta jetispeydi. Kemelerge qarsı zımırandar da kerek. Onday qaru beriledi dep uäde aytılğanın estidim, biraq äli dayın emes.

Reseyde keme öte köp, olar “Kalibr” zımıranımen soqqı bere aladı. Orıs kemesi nelikten 150-200 şaqırım jerde twrıp zımıran atadı da, qarsı şabuılsız qaladı? Mısalı, Odessa portında eksportqa jiberiletin milliondağan tonna biday bar. Älem oğan mwqtaj, biraq orıstar onı wstap otır.

Wşqışsız wşatın apparat pen kemege qarsı zımıran bolsa, Qara teñizdi aşuğa boladı. Süñguir qayıqtarı bolsa mäsele basqa, biraq gumanitarlıq maqsatta qajet bolsa, mwnı da qarastıruğa boladı. Sondıqtan osılar qajet. Berendi tehnika da köptep qajet bolatın şığar, sebebi orıstar kirse, olar aldıñğı qatarlı tehnologiyası bar orıs äskerine qarsı twruı kerek boladı.

Azattıq: NATO elderi Ukrainağa qajet qaru-jaraqtı uaqıtında jiberip jatqanına senimdisiz be?

Uesli Klark: Ukrainağa da, Amerikağa da zañdı proceduralardı saqtauğa baylanıstı qauip barın bilemin, sebebi osı närselerden paydağa kenelgisi keletin aktivter men adamdardıñ bolğanın qalamaymız. Olardı satıp jatqan kezde, zañdı proceduralar boluı kerek. Biraq qanday da bir jolmen bwl şaralardı tezdetip, Ukrainanıñ qajetin aluına mümkindik jasau kerek.

Orıs äskeri naurızda Kiev mañınan ketkende, qoldau alu üşin birneşe apta barı tüsinikti edi. Bwl birneşe apta ayaqtaldı. Amerikalıq gaubicalardıñ köbi sonda, odaqtastardıñ basqa da aktivteri sol jerde boluı mümkin. Biraq bwl [tek qana] Ukraina ayırılğan [qaru-jaraqtıñ] ornın toltıra aladı.

Reseydi jeñu üşin odan da köp närse kerek. Mwnı tezdetken jön. Ukrainada şilde-tamız aylarında Reseydi elden, Donbasstan, eldiñ oñtüstiginen şığaratın mümkindik boluı mümkin. Reseyge birşama küşti jwmıldıru üşin jeltoqsanğa deyin uaqıt kerek. Si Czin'pin üşinşi merzimge ötpey, Qıtay kömektese almaydı. Ukraina orın auıstıruğa qajet materialdardı alsa, alğa jıljısa, Ukrainada mümkindik boladı.

Azattıq: Resey lideriniñ yadrolıq qaruı barın, al Miloşeviçte onday mümkindik bolmağanın eskersek, Miloşeviç pen Putindi salıstıru qanşalıq ädiletti?

Uesli Klark: Ses körsetudiñ kez kelgen jolı qoldanılıp jatır. Biraq aqır ayağında YUgoslaviyada Miloşeviç NATO-nıñ äue şabuılınan qaşa almaytının bildi. Ol wşaqtardı jeñe almadı. Aqır soñında ketui kerek boldı. Qazir biz Putinge Ukrainağa kelgende eşqanday äskeri jetistikke jete almaytının körsetuimiz kerek. Sosın oğan basqalay da qısım körsetilip, ol toqtauı kerek ekenine közi jetedi.

Kosovoda köp eşteñe özgermedi. 1998 jılı jazda Franciya men Germaniya BWW qauipsizdik keñesiniñ rezolyuciyası bolmasa, NATO arqılı eşteñe istemeytinin mälimdedi. Resey bwl mäselede Qauipsizdik keñesiniñ eşqanday rezolyuciyası joq dedi. 1998 jılı jazda 400 mıñnan astam alban üyinen quıldı. Biraq Resey qatelesti. Miloşeviç qatelesti. Franciya men Germaniya Miloşeviçtiñ ne oylağanı barın bile sala, osı nauqanğa kelisti. Mwnda da jağday sonday.

Resey Batıstı älsiz dep oylap qatelesti. Batıs mıqtı. Osılayşa Putinniñ on eki jılğa sozılğan josparı boldı. Al AQŞ pen Europada adamdar [öz] otbası men üyine qaradı, balalarınıñ bilim aluına män berdi. Olardıñ oylau jüyesi müldem basqa. Bwl demokratiyağa kelip tireletin mäsele. Alayda Putin siyaqtı nemese Qıtay prezidenti Si [Czin'pin] sekildi adamdarğa mwnı tüsinu jäne qabıldau öte qiın… Biraq mwnıñ bäri aytarlıqtay küşpen keledi. Älem osıdan sabaq aluı kerek.

Azat Europa / Azattıq radiosı