Sarıarqanı sarıala küz kömkergen altın şuaqtı sättiñ birinde – Moñğoldıñ nömiri birge sanattı aqını, osızamanğı ğwlaması Gün soylı Ayuurzana ekeuimiz 20-21 qırküyekte Elordada ötkizilgen «Qazirgi zaman söz energiyası» Euraziyalıq ädebi forumğa şaqırılğan edik. Bwl retki şara KSRO twsında 1973 jılı Almatı qalasında wyımdastırılğan deydi. Arada 45 jıl ötkennen keyingi halıqaralıq ädebi basqosudı QR Mädeniet sport ministrligi qoldauımen juıq şamada jañarğan Qazaqstan Jazuşılar Odağı qayta jañğırtqan. Mejesi – qazaq ädebietin älemge wsınu, wranı – Ruhani jañğıru.

Täuelsizdik twğırına qonğan eldiñ bügingi däurenin külli ğalamğa paş etu. Bwğan Qıtay, Resey, Moñğoliya, Qırğız, Özbek, Iran, Äzerbayjan, Moldav,Ukraina ökilderi tobımen jetken. Dırdudan tıs – ruhani sätti jiın.

Euraziya qwrlığınan Turkiya, Almaniya, Qıpşaqiya, Pol'şa, Bolgariya tss. elderi “qızu qoldap” öz jazarmandarın joldağan. Elordanıñ küzgi aspanı osılayşa bir sätke wlı ädebietpen türen köterdi. Hoş. Är tildegi aqın, jazuşılardıñ jılı jüzdesuleri öz adına bir äñgime. Bwl jolğı aytar sözimizdiñ jülgesi bölek. Sonımen soñğı kezde bütkil ğalamdıq twrğıda özekti sarapqa aylanğan Şıñğıs qağan tarihına qatıstı pikirtalastar örbip jatqanınan habarlarğa az – kem kidireyik. Ärine bwl saual Ayuurdı da mazalaytının iştey sezetin edik. Ol, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresin» (MQŞ) taldap eresen bir tosın äri twtqiıldan saraptama wsınğan twlğa.MQŞ-ge degen tıñ közqaras, atalı zertteu jasap “Täñir name” (2016) kitabın jariya etkeli köp bolmağan.

Zamana klassigi Mwhtar Mağauin Şıñğıs qağan tarihına qatıstı tört tomdıq eñbegin jariya etken tws qızıqtı ärine! Äleumettik jelilerde osınau tarih töñireginde dau – damay köp. Osığan säykes Wlı qağannıñ twñğışı Joşınıñ basına baruğa birsıpıraları ümittenetin sekildi. Bwrındarı säti tüspegen, säti tüskenderde niet bolmağan. Biz de sonau 1990 jıldarı Moñğoldıñ «Nyam garig» gazetine Joşı turalı jazıppız. Talanttı, minezdi aqın Jükel Qamaydıñ Joşı qağan dese, Ospan batır dese delebesi qozıp oqi jöneletin keremet bir ermen iisti öleñderi de esimde.

Jer şalğay, auıl alıs tss. sebepter bar. Keşikkenbiz. Qanday jağday qalay bolsa da biz osı jolı Joşığa barıp qaytudı josparladıq… Oyımızdı äuelgide türki tanuşı, tarihşı Qarjaubay Sartqojağa, belgili publicist, halıqaralıq jurnalizmniñ öreli, şürippeli berendi mamanı (magic bullet theory) dosım Quandıq Şamaqayğa, äygili aqın bauırım Däuletkerey Käpwlı aytıp, aqıldasıp maqwldasıp kördik.Wlıqbek Esdäulet ağağa ayttıq, mwrsat, qoldau küttik. Wlıağa birden qwptadı.

Bizdi de qas qabağımızdan oqısa kerek, alşını oñınan iirdi. «Sabaqtı ine sätimen…» At-kölik qamdaldı.

Jolbasşımız – Qazaqstan Jazuşılar Odağı Qarağandı obılıstıq filialınıñ jetekşisi belgili aqın Serik Bolatwlı Sağıntay. Sağıntay has aqın – «…Ömirdi öziñmenen birge sürip, qara jol şwbaladı tünge siñip…» Eriksiz selt etesiñ?! Mağjannıñ sügireti sekildi keypi bar, öleñ-üni de wqsas. Mağan sıylağan kitabındağı «Jartı qap kitap» äñgimesi de oylandıradı. Jinaq – «Qarğa» dep atalıptı!!! Amerikanıñ Allen Teyt (John Orley Allen Tate-1899-1979) esimdi aqınınıñ boyauınday küñgir ündi kügirt reñder.

Kölik qwlağında Jeksen Äbdirahman. Qarağandıdan tañ bozımen torğay şırıldağanda attandıq. Säride dalanı boz twman japqan. Aldımızda şamamen bes jüz şaqırımğa juıq jol. Arman,sağınış bolğan wlı dala, şeksiz tüzem.Oñtüstik batısqa qarayğı kösilgen tas jolmen wştırtıp kelemiz. Nwra özeni qılañ berip ağarıp atqan tañ nwrımen bülkildep ağıp jatır. Äne, mine degenşe Şerubay ötkeline de jettik. Jeksen jigit ağası eken, qattı ısılğan tiyanaqtı isker.

Qwddı bizge jolğa arnayı äzirlengen encikolpediyalıq tiri anıqtamalıq, dalalıq dana atqosşı, tüzemdik orator! Ol, «Diplomsız –akademik, kitapsız – jazuşı…» eken. Kezinde osınday (at tergeudi) ataqtı qazaq auızşa tarihınıñ bilgiri Aqseleu Seydimbek berse kerek.

Mineki Wlı dala boyında Jaqsı Sarısu, Jaman Sarısu özeni mañındağı Esen,Taldı, Bayqasa, Manaqa sekildi irili – wsaqtı özen – sulardı ilestirip ağıp jatır. Sarısu Atasumen astasıp Tüyemoynaqqa deyin kelip müldem qiyastap Betpaqtı qınarlap barıp Şielimen Sırdäriyağa qwyadı eken. Alısta – Atasu. «Atasu» ken bayıtu öndirisi de köriner… Älemde aldıñğı ondıqta. TMD-da üştikten tüspeytin marganecten şamamen 10-15 mln tonna qorı bar, tipti temir rudasınıñ qorı 20 mlrd sanalatın kieli Atasu!

Oypıray, mañğazdana barıp bir şetin mwnarğa siñirgen äygili Imanjüsiptiñ (Qwtpanwlı) jırına «Bwğılı-Tağılı» dep arqau bolğan Bwğılı, Tağılı, jäne kerbez Sümbil, Qotırtau silemderi qanday ğajap! Sonau bir köringen qoñır taudı Tektwrmas biigi dep ataydı eken. Minezdi, qwbılmalı tabiğatı alaqwyın jıqpıldı qoynau. Bir şetinde kün şuaq, ekinşi şetinde aqtütek boran bola qalsa qalıptı jağday deñiz. Bwğılınıñ ataqtı Aqoyı. Aqoydıñ qoyını tolğan ken, sodan magnittik örisi köp deydi. Bwl jerden wyalı telefonmen söylesu qiyamet. Qayran qaymaqtı öñir kezinde KSRO twsında quğındağı qaymanalardı qamaytın zaharlı zından, tikendi türme Karlaktıñ şaruaşılığı bolğan wyıq. Aqoydan keyin eñseli Batıq auılınıñ adırları körinedi. Jañarqanıñ jaziralı öñirine ilikkende Säkenniñ äni äuelep kelip qwlaqqa şalınğanday. Qwdıret!

Mınau oñ jaqta Atasu men Sarısuğa tayau tayaq tastamda Säkenniñ kerwyığı Imanaq tauı (massivi) bizben ilesip keledi! Jeksen Alaşşıl. Säkenge bir soğıp edi toqtay qoymadı. Twrsınbek Käkiş hakim atam aytqan memuarlardıñ basınan tüsip tügendep barıp ayağınan biraq qayıradı.

Sol jağımızda bağzı Aqdala, alısta Eşkiölmes, oqşaulau Bolattau, bwyırğındı Aqtau, Aqbastau, Qızıltau, Ortau.

Ua, deysiñ! Köldeneñ tüstikte Könektau (Kön iek) Eki jarıla aqqan eski Köñ, jaña Köñ özenderi. Osı köne Könektiñ keñ etegin basıp Joşınıñ qızı, hanışayımı Jübeyn äulie ananıñ kesenesi twr. Biz barar Keñgirdiñ ötinde ekinşi qızı ajarlı patşayımı Bwlğın eneniñ kesenesi tağı bar. Äulie Narbaqta Twyaq şeşenniñ kesenesi tss. köp köneniñ keñ ortası. Mañ dalanıñ şetinde mañğaz Manaqa swlap jatır.

Qorğajıñ ökpe twsı Teñiz, säl ärirekte Alpamıs epostıq jırındağı Gübarşın – Barşın mekeni. Qwlday aqqan Qwdaymende bidiñ esimin egelegen en qoynaulı ködeli özen boyın köbelep san mıñğırğan jelqwyrıq jılqılar. Jılqı aunağan tükti öris tebini. İliyas Esenberlinniñ “Qaharındağı” Qaramende Qoñırqwljanıñ qara mekeni. Jerwyıq!

Jañarqadan öte Qarauıltöbeniñ basına ornalasqan qazaqtıñ äz häm wlı twlğası Aqseleu Seydimbek ağanıñ jaña qorğanı twr. «O, toba!!!» Seydimbek atanıñ qaraşañırağına tüsip, kemeñger Aqseleu Slanwlı ruhına ziyarat, minäjat jasadıq!

Auılda şöp – şalañ küzgi qarbalas şaq. Dalanıñ jusan añqığan pişenin jinağan qaurıt, qwr semiz mezgili.

Jezqazğanğa da kelip jettik. Mineki älemge “Qazaqmıs” atımen tanılğan korporaciya şamamen jılına 500-600 mıñ tonna mıs katod önimin eksportqa beretin orın. Öndiris mwrjası budaqtay bastadı! Jezdi men Jamanaybattıñ 20 mln tonnağa juıq mıs qorı tügel, vol'fram keni şökken miday dala netken bay!

Jezdiniñ mısı jerjüzinde termoyadro jäne elektrozatqa qat önim. Börte-özenniñ (Üjiñ) törkinimen atalatın keñ Qoñıratta altın men kümis keni tolıp jatır! Kezinde Mäskeu bilep twrğan külgin sorlı kezde Qazaqtıñ tüsti metaldarınıñ tügeli, mıstıñ üşten biri, qorğasınnıñ törtten üşi, mırıştıñ teñ jartısı bütkil Reseydiñ qaltasına toğıtılatın.

Auılbası qart abızım Mwzaraf Aqanwlı ağanıñ şañırağında as mäzirine bağındıq. Sätbaevtıñ ruhı siñgen ağa seksenniñ señgirinde.Öte sergek. Bäybişesi Şabal Beysenqızı ağartu salasınıñ ardageri, qırıq üş jıl wstaz, otız jıl mektep hakimi bolğan. Qazir – şükirli, esentügel äjimdi äjetay, meyirimdi otanası. Qazaqtıñ darqandığı men meymana kemeñgerligin osı arada körsetti äjemiz. Biday añqığan qoñır nan, qaymaq qatqan küreñ şäy. Atşaptırım dastarhan. Bir sağınış! Äjem esime oraldı! Ayuur dosım bek wstamdı, alayda osınşama qwrmetke añ – tañ. Hoş kördik!

Bizdi qarsı aluğa kelgen Tölegen Nwrmağanbetwlı ğalım, «Jezqazğansirekmetall» käsiporındı basqarğan. Mendeleev kestesiniñ 55-i sirekmetalğa tieseli bolsa sonı jatqa biletin sirek maman.

Ol, büginderi «Qazaqtıñ Ketbwqası» qoğamdıq birlestiginiñ törağası, wltjandı serkesi, sert sındı ağa.Sözi şımır, oyı wstamdı abız. Jezdi mısınıñ qwramında bolatın osmiy sekildi sirek kezdeser jigitağası. (Osmiydiñ 1 gramı ğalamdıq narıqta 30 dollar!) Jezdide bwnday elementter jetedi. Jer qırtısın türtip qalsañ türli tüsti asıldar jamırap şığa keledi.

Sonımen birge QJO Jezqazğan aymaqtıq filialınıñ törağası, «Wlıtau jäne Wlt» jurnalınıñ direktorı, aqın, jurnalist Batırbek Tınışbaywlı, «Wlıtau jäne Wlt» jurnalınıñ jauaptı hatşısı, «Tiltanu» ortalığınıñ törağası aqın, ğalım, audarmaşı Ğaziz Eleusizbaywlı. Ğaziz aqın; «…Meniñ janım – qayşılıqtar alañı, meniñ janım – tüsiniksiz basqağa…» dep jır jazadı, häm «Aqın men ajal» p'esasın sahnalağan dramaturg. Sätbaev qalasınıñ bas därigeri Jomart Mwzarafwlı nağız aqın jandı, bilikti azamat.

- «Biz – Hanın qadirlep,biin bağalağan halıqpız…» – dep atalı batagöy alaulı lepesimen Mwzaraf ağa bata berdi. Bwrınğı etene tanıstarday didarğayıp jüzdesu osılay bastaldı. Mäzir basındağı keñes – döñestegi mazar basında jalğassın dedik!

Iä, Şıñğıs qağan haqındağı ärqilı äñgimeler örbip, basılar emes. Şınında dünie tarihınıñ bir iri böligi Şıñğıs qağanğa tieseli bolsa sonıñ belgili kezeñi ötken jeri Qazaqtıñ Wlı dalası. «Moñğoldıñ qwpiya şejiresin» bağzı bayırğıdan jaña moñğol tiline beyimdegen Cendiyn Damdinsüren qağannıñ esimin «Çinggis» dep jazadı. Köptegen ğalımdar onı – «Teñiz» sözimen de şendestiredi?! Bwl da jañsaq wğım boluı mümkin.Bilmeymin!

Qağan 1162 jılqı jılı kökektiñ 16-sı küni tañğa juıq ömirge keldi deytin qisındı qızıqtı mälimetter de kezdesedi! Tarihşı Ş.Nacagdorj – «…Temujin İİİ üş müşeldik su twlpar jılı jazdıñ alğaşqı ayında, Europa jıl sanauınıñ 1162 jılı kökektiñ 16-sı ay toğayğan küni tudı…» dep jazdı.

Qalayda iştegi bir jasın esepke alğanda 1163 jıl häm qara qoy jılı eki jasta dep sanaytındar bar. Esimi Temujin («Te…» tübiri – «Şıñ» mağınılı – RS). Şeşesi – Olqwn taypasınan Öelün ene 19 jasta, äkesi Es-ukey 25 jasar. Esükeydiñ kindiginen 6 wl 1 qız tudı delinedi.Temujinniñ inisi Bek Belgu-tey, Hasar (Qasağa) 1164 jılı kökşe meşinde, Haçiun (Qaşağa) 1166 jılı qızıl itte tudı. Al, Temuke (Temirke). (Temuke otşı kenje).Temulen (Temirlen) qwba (qız).

Segiz jastağı Temujinge äkesi Qoñırat Döy şeşenniñ qızı Börte-özendi (Üjiñ ) ayttıradı. Qwdadan qaytar jolda Esükey 1170 jılı tatarlar qolınan u işip qaza taptı. (Vançinbalın Injannaşi «Kök şejire»1991j), Pen Daya Syuy Tinniñ «Qara tatarlar şejiresi (Heyda şilyue)» jazbalarında tatardı qıtayşa -«Dadan'» dep keltiredi.(Hereed Jamsrangiyn Bayasah «Moñğol tarihnamasına qatıstı eki türli köne derek» Ulaanbaatar, 2006. 410 b.)

Sonau 1177 jılı qızğılt tauıq jılı Temujin 17 jasqa toldı.1178 sarı it jılı Börte-özenge wrın barıp tütin tütetip,şañıraq köterdi. Osı jılı Kereyttiñ (He Van – asqaq uañ – RS) Uañ qağanı Twğırıldıñ iığına qara bwlğın terisinen tikken jarğaqtı (MQŞ – de jarhag dep ataydı – RS) japtı. Uañ qağan Temujinniñ ökil äkesi bolğan.

Temujin 1179 jılı sarı doñızda 18 jasqa kelgende äkesin öltirgen qaraqşı dadan' qanqwylıdan öşin alıp, jeñispen oralğanda Joşı (Şoşı) tudı. Temujinniñ dala tektilerin öz mañına toptastıra bastağan jılı bolsa osı aq siır häm 1181 jıl. Soñıra Iranda Öz-temir, Qazan han (1271- 1304)-nıñ twsında Raşid ad- Dinniñ (1247-1318) derekteri boyınşa – Merkit taypasına qoldı bolğan Börteni Kereyttiñ Uañ hanı qwtqarıp qalğanı turalı añız bar. Osı jolda kele jatqanda en dalada Joşı düniege keledi. (Raşid ad – Din İ tom, İ kitap 98 bb.)

Qara barıs jılı 1182 jılı 21 jasar Temujinniñ ekinşi balası Şağa-tay ömirge keldi. Soñınan 1186 jıl häm qızıl itte Öge-tey tudı. (Öge – joğarı, biik degen mağınanı bildiredi – R.S) Köne türki sözdiginde «tay», «tey» jalğau, şılauları äyteuir tegin berilmese kerek. Mısalı, «Tay begi – qarauılbası», «Tay bilge – salıqşı» tss. («Drevnetyurkskiy slovar'» Leningrad, 527 s. 1969 g.)

Sarıjağal tauıq jılı Temujin 28 jasında Bütkil Moñğoldıñ han tağına otırıp Çinggis (Te…) degen aybarlı ataq alıp, Wlı qwtqaruşı Qağan mwratına jetti.

Uaqıt sırğıp ötken 7-şi jılda qağannıñ 32 jasında Börte-özen törtinşi wlı Tolıayğa bosandı. Bwl 1193 jıl häm qara tışqan jılı. Ay – aynaday tolğanda tuğan wlğa – «Tolıay» degen esim bwyırıladı. (Bwl meniñ tarihtı «büginşilegen» qiyalım emes, şwqşiya tektelgen twlğalardıñ twjırımdardıñ biri.Moñğol añızında 33 jastı tolısqan müşeldik (möçlög) jasqa teñeydi. Moñğoldar aynanı da tol' dep ataydı). Köptegen ğalımdar osı jeti jılda Şıñğıs qağannıñ bir neşe qızdarı ömirge keldi dep twjırımdauğa qwştar.Solay da bolar!

Tarihşı Baabar; Şıñğıs qağanda 4 wl, 5 qız boldı dep qağannıñ äyelderiniñ sanı 500-ge juıq edi deydi. Qağannıñ kişi hanımı Qwlannan tuğan Küşilik han.

Şıñğıs qağan 1219-1224 jıldarı Qazaq dalasın jaulap aldı.Joşı bwl kezde 39 jasta bolsa kerek. Qazaq dalasındağı qıpşaqtar Şığıs Europağa qaray jöñkilip köşe bastağan twsta – Ertisten Esil äride Sırdäriya, Aral teñizi men Kaspiyge deyingi wlı alap, İle,Täñirtauına qaray sozılğan Altın Orda, Şağatay wlısına qarağan aymaqtıñ bel omırıtqası osı – Jezdi, Wlıtau öñiri. Ertis däriyasınan Oral taularına deyingi aumaq Joşığa mwra bolğan. Joşı qağan 1227 jılı 48 jasında, 65-ke kelgen äkesi Şıñğıs qağannan bwrınıraq ekeui de dünieden köşipti.

Joşınıñ kümbezi – Jezdidegi eñ köne säulet. Jezqazğan qalasınan 45 şaqırımda Qarakeñgir özenniniñ jağasına ornalasqan. Joşı ölgennen keyin bir jıldan keyin twrğızılğan boluı mümkin. Kümbezdiñ irgesin äueli qazğan Georgiy Gerasimoviç Gerasimov esimdi ğalım öziniñ («Payatniki arhitehturı dolinı reki Kara – Kengir v central'nom Kazahstane.1957 g. 59 s.») eñbeginde birşama tıñğılıqtı tañbalağan.

Joşı kümbezin Qazaq memleketi qorğauğa alğan. Keremet. Keseneniñ artında Han sarayınıñ qalğan altın qwndaqtı orını da qorşaulı. Dünie tarihında Şıñğıs qağanğa qatıstı eñ anıq tarihi wstındar osı ölkede ğana saqtalğan.Al endişe!? Endi bwnı älemdik sanatqa jetkizudiñ jolı ğana qarastırılsa. Keseneniñ qabırğası küydirilgen narttay qızıl kirpişten qalanğan. Hasbetiniñ jolaqtı bederi kezinde aqıqpen ayşıqtalsa kerek qazir ornı ğana qalğan, töbesindegi qıştan kömkerilgen jasıl kümbezi jaynap twr. Kezinde kümbezdiñ töbetäjin (ganjir) orıstıñ äskerleri atıp tüsirse kerek.

Altı qadam arşın jebe jeter arada – Dombauıl, qarsı bettegi qırqada – Alaşa han mazarın tügel araladıq. Qazaqtıñ altındı baytağı talay tarihtı qoynına tığıp ünsiz jatır.

Jezdi öñiri keleşekte älemdi tañqaldıratın özgeşe tehnologiyalıq öndiristerdiñ ortalığı bolatın mümkindikke ie. Temir qorı jağınan Qazaqstan AQŞ-tın soñına qaldırıp keterin Donal'd Jon Tramp erte sezgen sekildi! Qalayda Qazaqtıñ geostrategiyası älem nazarın tarttı. Mwndağı bastı mäsele – jol!

Jezdi – Astana – Aqtau –Kaspiyge deyin eñ qarqındı super bolat jolı da salınar. Mümkin 500 şaqırım/sağ-ttıq qarqınğa jetip barar-dı. Arman orındalsın!

Franciyanıñ – «Lion Sent Ekzyuperii», Wlıbritaniyanıñ – «Startfordı» (179,6 şaqırım/sağ). Olar da qiyaldağan.

Japoniyanıñ Osoko – Tokio jüyrik jolı 1964 jılı töselgen. Qazir basqasın saluda olar. Ispaniya, Tayvan' qarqındı joldarı da äygili. Mwndağı ğana Şanhayda 430 şaqırım/sağ jol salındı emes pe. Beyjiñ – Nänjinaralıq bir mıñ kilometrdi 280 şaqırım/sağ qarqınmen 219 minut jügirip ötetinetin temir jol ömirge keldi. Jeremi Hartilldiñ (Jeremy Hartill) zertteui boyınşa äzirge älemdik qarqın 160 şaqırım/sağ!!! Sarıarqağa osı baq bwyırğay!

Qwdiretti qazaqtıñ Wlı dalasımen qayta añıratıp kelemiz. Baylıqtıñ altın wyığı Jezdi! Osı igilikterdi Qazaq eli tek qana Qarataudıñ qoynında jatqan fosforitiniñ qwnımen ğana ala saluğa boladı eken – au! Qazaq dalasında fosforittiñ mölşerli qorı 2 mlrd tonnağa jetip jığıladı. Tayau mezet, sätti kezde ğana tek maqta, küriş pen bidaydı ğana eksportqa qarata beyimdey jönelse bwl qazaq – bütkil Euraziyanıñ birşama elderin Şıñğıs qağanday bağındıra aladı.

Swlusudan (özen) när tattıq. Serik Sağıntay öleñ oqıdı. Sıñğır nazım bir kelki! Jeksen jılqı turalı añızdarğa tüsken! Oy, Jeksen ämbebap!

Toqan-Temirden Esim hanğa deyingi on tört, Esimnen Jäñgir Sämeke, Äbilmämbetke wlasqan altı, Äz-Täuke, Abılaydan Qasım, Kenesarığa deyingi altı sandı altın taq egeleriniñ Qağan babası – Joşı jasasın!

Moñğoliya,

2018 qazannıñ 1-3 jañası