Qıtay jwrtına qarastı Qaşqariya öñirinde qazaq atımen atalınatın eldi-mekender bar. Kartağa resmi türde “qazaq auılı” degen atpen kirgizilgen. Qazaq esimimen atalatın jer-su atauları Qaşqariyağa qarastı mına üş ülken aymaqta kezdesedi:

Aqsu aymağı;

Qaşqar aymağı;

Hotan aymağı;

Aqsu men Qaşqar aymağında qazaq degen atpen bir-bir eldi-meken kezdesse, Hotan aymağında qazaq atı jeke-jeke “Başqazaq auılı” jäne “Ayaqqıqazaq auılı” dep eki birley jerde saqtalıptı.

Qaşqariyağa qazaqtar qaşan keldi?

Birinşi, Qazaq handığı kezeñderinde ayaq basqan. Onıñ özi eki kategoriyağa bölip qarastıruğa boladı: 1. Qazaq han-swltandarınıñ sayasi biligi küşeygen däuir; 2. Qazaq handığınıñ älsiregen kezeñderinde; Äuelgi kezde qazaq swltandarı Qaşqariya ämirligimen diplomatiyalıq qatınastartarmen birge Qaşqariya ämirligimen qwdandalıq baylanıs ornatqan. Keyingi kezde yağni Qazaq handığınıñ älsiregen kezeñinde atap aytar bolsaq “qatağan qırğını” kezinde birbölim rular Qaşqariyağa asıp ketken.

Ekinşi, Kenesarı jäne Sıdıq swltan kezeñinde qazaq ruları Qaşqariyağa barğan. Äsirese Sıdıq swltan kezinde qazaqtar YAqwp-bek elimen ıntımaqtasa otırıp Qaşqariyada ortaq äskeri häm sayasi is-qimıldar jasadı.

Üşinşi, 1916 jılğı wlt-azattıq töñkerisi kezeñderinde qazaq ruları jüz mıñdap Qaşqariyağa qarastı aymaqtarğa ağıldı. Sol kezde Hotan, Qaşqar siyaqtı şalğay aymaqtarğa şwbırğan qazaqtardıñ deni eline keri qayta almay twrğılıqtı halıqtarğa siñip ketti.

Törtinşi, 1890-1905 jj Altay jäne Boğda (Erenqabırğa) qazaqtarı Qaşqariyağa at izin sala bastadı. Jüzdegen tütin el Qaşqariyadan bölek Tibet şıñdarın artqa tastap Ündistan şekarasına deyin bardı.

Besinşi, HH ğasırdıñ 30 jıldarı Altay jäne Barköl qazaqtarı Gansu, Cinhay ölkesine aua köşti. Sol kezde az sandı birbölim qazaqtar Qaşqariyağa qarastı audandarğa keldi.

Altınşı, 1949-51 jj Erenqabırğa, Altay jäne Barköl qazaqtarı Qaşqariyanı basıp tike Tibet eline astı. Olardıñ arasında köşten adasıp ketkender nemese jaudıñ qorşauında qalıp wstalıp qalğandar da boldı. Äsirese Qaşqariyadağı qwmdı şöldi kesip ötu qazaqtar üşin öte auır keldi. Köşken eldiñ jartısınan köbi orta jolda eline keri qayttı.

Jetinşi, 1958 jj jüzdegen qazaqtar Qaşqariyağa jer audarıldı. Aldı 20 jıldan astam uaqıt eñbekpen tüzeu lagerinde qamaldı. Nebir el bastağan egeyler men ziyalı jas qazaqtar Qaşqariyağa sürginge aydaldı.

Qaşqariyadağı keybir jer-su ataularınıñ lingvistikalıq erekşelikteri öte qızıq. YAğni Qarlwq til tobına tän halıqtardan (wyğır) köbirek Qıpşaq til tobına jaqın. Bılayşa aytqanda keybir jer-su esimderi qazaqşa qoyılğan.

Eldes ORDA

11.12.2022