قىتاي جۇرتىنا قاراستى قاشقاريا وڭىرىندە قازاق اتىمەن اتالىناتىن ەلدى-مەكەندەر بار. كارتاعا رەسمي تۇردە “قازاق اۋىلى” دەگەن اتپەن كىرگىزىلگەن. قازاق ەسىمىمەن اتالاتىن جەر-سۋ اتاۋلارى قاشقارياعا قاراستى مىنا ءۇش ۇلكەن ايماقتا كەزدەسەدى:

اقسۋ ايماعى;

قاشقار ايماعى;

حوتان ايماعى;

اقسۋ مەن قاشقار ايماعىندا قازاق دەگەن اتپەن ءبىر-ءبىر ەلدى-مەكەن كەزدەسسە، حوتان ايماعىندا قازاق اتى جەكە-جەكە “باشقازاق اۋىلى” جانە “اياققىقازاق اۋىلى” دەپ ەكى بىرلەي جەردە ساقتالىپتى.

قاشقارياعا قازاقتار قاشان كەلدى؟

ءبىرىنشى، قازاق حاندىعى كەزەڭدەرىندە اياق باسقان. ونىڭ ءوزى ەكى كاتەگورياعا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى: 1. قازاق حان-سۇلتاندارىنىڭ ساياسي بيلىگى كۇشەيگەن ءداۋىر; 2. قازاق حاندىعىنىڭ السىرەگەن كەزەڭدەرىندە; اۋەلگى كەزدە قازاق سۇلتاندارى قاشقاريا امىرلىگىمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارتارمەن بىرگە قاشقاريا امىرلىگىمەن قۇداندالىق بايلانىس ورناتقان. كەيىنگى كەزدە ياعني قازاق حاندىعىنىڭ السىرەگەن كەزەڭىندە اتاپ ايتار بولساق “قاتاعان قىرعىنى” كەزىندە ءبىربولىم رۋلار قاشقارياعا اسىپ كەتكەن.

ەكىنشى، كەنەسارى جانە سىدىق سۇلتان كەزەڭىندە قازاق رۋلارى قاشقارياعا بارعان. اسىرەسە سىدىق سۇلتان كەزىندە قازاقتار ياقۇپ-بەك ەلىمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ قاشقاريادا ورتاق اسكەري ءھام ساياسي ءىس-قيمىلدار جاسادى.

ءۇشىنشى، 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسى كەزەڭدەرىندە قازاق رۋلارى ءجۇز مىڭداپ قاشقارياعا قاراستى ايماقتارعا اعىلدى. سول كەزدە حوتان، قاشقار سياقتى شالعاي ايماقتارعا شۇبىرعان قازاقتاردىڭ دەنى ەلىنە كەرى قايتا الماي تۇرعىلىقتى حالىقتارعا ءسىڭىپ كەتتى.

ءتورتىنشى، 1890-1905 جج التاي جانە بوعدا (ەرەنقابىرعا) قازاقتارى قاشقارياعا ات ءىزىن سالا باستادى. جۇزدەگەن ءتۇتىن ەل قاشقاريادان بولەك تيبەت شىڭدارىن ارتقا تاستاپ ءۇندىستان شەكاراسىنا دەيىن باردى.

بەسىنشى، حح عاسىردىڭ 30 جىلدارى التاي جانە باركول قازاقتارى گانسۋ، تسينحاي ولكەسىنە اۋا كوشتى. سول كەزدە از ساندى ءبىربولىم قازاقتار قاشقارياعا قاراستى اۋداندارعا كەلدى.

التىنشى، 1949-51 جج ەرەنقابىرعا، التاي جانە باركول قازاقتارى قاشقاريانى باسىپ تىكە تيبەت ەلىنە استى. ولاردىڭ اراسىندا كوشتەن اداسىپ كەتكەندەر نەمەسە جاۋدىڭ قورشاۋىندا قالىپ ۇستالىپ قالعاندار دا بولدى. اسىرەسە قاشقارياداعى قۇمدى ءشولدى كەسىپ ءوتۋ قازاقتار ءۇشىن وتە اۋىر كەلدى. كوشكەن ەلدىڭ جارتىسىنان كوبى ورتا جولدا ەلىنە كەرى قايتتى.

جەتىنشى، 1958 جج جۇزدەگەن قازاقتار قاشقارياعا جەر اۋدارىلدى. الدى 20 جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىندە قامالدى. نەبىر ەل باستاعان ەگەيلەر مەن زيالى جاس قازاقتار قاشقارياعا سۇرگىنگە ايدالدى.

قاشقارياداعى كەيبىر جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ لينگۆيستيكالىق ەرەكشەلىكتەرى وتە قىزىق. ياعني قارلۇق ءتىل توبىنا ءتان حالىقتاردان (ۇيعىر) كوبىرەك قىپشاق ءتىل توبىنا جاقىن. بىلايشا ايتقاندا كەيبىر جەر-سۋ ەسىمدەرى قازاقشا قويىلعان.

ەلدەس وردا

11.12.2022