9 qaraşada Resey prezidenti Vladimir Putin Qazaqstanğa keldi. Qazaqstan basşısı Qasım-Jomart Toqaev onı strategiyalıq äriptesine say sän-saltanatpen kütip aldı.

Biraq bwrın basımdıq berilgen key dünielerdiñ özgergeni bayqaldı.

Jaqında Halıqaralıq qılmıstıq sot Ukrainadağı ıqtimal soğıs qılmıstarı üşin Vladimir Putindi twtqındauğa order berdi. Resey prezidenti odan beri üş elge saparladı. Sonıñ biri – Qazaqstan.

Qazaqstan men Ortalıq Aziya elderi üşin ıqpaldı memleketterdiñ basşılarımen joğarı deñgeyde kezdesu üyrenşikti düniege aynalıp baradı. Keyingi kezderi diplomatiyalıq küntizbede bos orın joq.

Resey men Qazaqstan prezidenti kelissöz jürgizip jatqanda, körşi Özbekstanda Ekonomikalıq äriptestik wyımınıñ sammiti ötti. Jiınğa Türkiya basşısı Rejep Tayıp Erdoğan, Iran prezidenti Ibragim Raisi, Qazaqstannıñ prem'er-ministri Älihan Smayılov qatıstı. Italiya prezidenti Serdjio Matarello däl sol küni Taşkentte Özbekstan basşısı Şavkat Mirziyaevpen jäne basqa da ökiletti twlğalarmen kelissöz jürgizdi.

3 qaraşada Astanada Türki memleketteri wyımınıñ müşeleri bas qostı. Ekonomikalıq äriptestik wyımı siyaqtı Türki memleketteri wyımına da Resey men Qıtay kirmeydi.

Odan bwrın Toqaev pen Mirziyaev Franciya prezidenti Emmanuel' Makrondı öz elderinde qarsı alğan. Bwl – osı mausımdağı eñ atışulı kezdesu boldı.

Qazan ayı salıstırmalı türde tınış ötti, al qırküyek ärtürli oqiğalarğa tolı boldı. Qırküyekte Ortalıq Aziya memleketteriniñ basşıları N'yu-Yorktegi BWW Bas Assambleyası ayasında AQŞ prezidenti Djo Baydenmen, keyin Berlinde Germaniya kancleri Olaf Şol'cpen kezdesti.

Key kezdesuler biraz uaqıt bwrın josparlanğan. Soğan qaramastan, Resey Ukrainağa qarsı soğıs aşqalı eki jıl ötkende Ortalıq Aziya elderiniñ täuelsizdik alğan jäne AQŞ Auğanstanğa äsker kirgizgen jıldardı eseptemegende, birinşi ret diplomatiyalıq qızığuşılıq nısanına aynalıp otırğanın atap ötu kerek.

Biraq bwl qızığuşılıq wzaqqa sozıla ma?

Ortalıq Aziyanı zertteumen aynalısatın Davide Kankarini aymaq elderiniñ halıqaralıq baylanıstarınıñ kürt artuın ekonomikalıq “köpirşik” (belsendilik investiciya tartatın negizgi faktorlardan asıp tüskende qoldanılatın metafora) wğımına teñeydi. Kankarini Ortalıq Aziyanıñ äleuetin, Mirziyaev pen Toqaevtıñ köpvektorlı sayasatı wtımdı şeşim ekenin moyındaydı.

Kezdesulerdiñ köbi simvolikalıq mänge ğana ie bolğanımen, öñirge kelgen ökiletti twlğalar birli-ekili ekonomikalıq ne sayasi kelisimderge qol qoymay ketpeydi, bwl öte mañızdı deydi sarapşı.

ORTALIQ AZIYAĞA BÄRİ QIZIĞA MA?

1-2 qaraşada Makron Ortalıq Aziyağa kelgennen keyin şeteldik aqparat qwraldarında “Öñirde geosayasi bäseke artıp keledi”, “Franciya Resey men Qıtaydıñ aulasına kirdi” degen pikir köbeydi.

Biraq Ortalıq Aziya elderi basqaşa oylaydı. 5 qaraşada Abu-Dabide ötken Bükilälemdik sayasi konferenciyada Qazaqstan sırtqı ister ministriniñ orınbasarı Roman Vasilenko bwl qatınas bärine paydalı dedi.

Makron “Qazaqstan ülken derjavanıñ vassalı boludan bas tarttı” dep Astananıñ Ukrainadağı soğıs mäselesinde Mäskeudiñ qısımına qaramastan beytarap poziciyada qalğanın maqtadı.

Kezdesu barısında Qazaqstan-Franciya käsipkerleri kölik qwrastıru, densaulıq saqtau jäne auıl şaruaşılığı salasında kölemi 1,4 milliard dollar bolatın kelisimge qol qoydı. Jaqında Total Energies francuz kompaniyası Qazaqstannıñ oñtüstiginde jel elektr stanciyasın salu turalı kelisim jasadı.

Franciya Özbekstanmen de ekonomikalıq baylanısın nığaytqısı keledi. Makronnıñ Taşkentke saparınan keyin, Özbekstannıñ tau-ken öndirisi jäne geologiya ministri Boris Islamov eki jaña uran ken ornın igeru turalı kelisimge qol qoyılsa, Franciyanıñ Orano memlekettik atom kompaniyası 500 million dollar köleminde investiciya salatının ayttı. Taraptar sonday-aq auıl şaruaşılıq önimderiniñ eksportın arttıratın logistikalıq jeliler qwrılısın investiciyalau turalı kelisimge keldi.

Bärinen de Mirziyaev pen Makronnıñ tüngi Samarqandı aralauğa şığıp, wzaq uaqıt bir-biriniñ qolın qısıp, jılı söylesip twrğanı este qaldı.

Özbekstandağı äleumettik jelilerde tanımal bolğan bwl suret Mäskeuge wnay qoyğan joq. 12 qaraşada Reseydiñ sırtqı ister ministri Sergey Lavrov “Euroodaq Mäskeudi Ortalıq Aziyadan ığıstırğısı keledi, biraq Resey öñirde tarihtan beri kele jatır” dedi.

Franciya prezidentin Qırğızstan basşısı Sadır Japarov ta qonaqqa şaqırdı. Prezident äkimşiligi Makronnıñ bwl şaqıruğa oñ jauap bergenin habarladı.

Makronnan keyin Qazaqstanğa Putin keldi. Qazaqstandıq sayasattanuşı Dosım Sätpaev Vadim Boreykonıñ “Giperborey” bağdarlamasına bergen swhbatında “Ortalıq Aziyada bolğan halıqaralıq qonaqtardan keyin, bwl kezdesu Toqaevqa qarağanda, Putinge köbirek kerek edi” deydi.

Toqaev pen Putin kezdeskende bir jaysızdıq bayqaldı. Mäselen, Toqaev qazaqşa söylep, keyin orıs tiline köşti. Mäskeuden kelgen delegaciyağa Toqaevqa qazaqşa söyley bastağanı kütpegen jağday boldı.

Al Putin Toqaevtıñ äkesiniñ atın ayta almay, tağı da qatelesti. Resey prezidenti äriptesiniñ atı-jönin bwrın da birneşe ret bwrmalağan. Keybiri Putin mwnı ädeyi istey me eken dep jattı.

Sayasattanuşı Sätpaevtıñ pikirinşe, Resey qazir bwrınğıdan älsiz bolğanımen, onıñ Qazaqstandağı ıqpalı azaydı deuge äli erte. Ol Qazaqstan–Resey birlesken käsiporındarı köbeyip kele jatqanın, jaqında qazaqstandıq oligarhtar biznesiniñ bir böligin reseylikterge satqanın mısalğa keltirdi.

Köleñkeli import arqasında Qazaqstan men Resey arasındağı sauda qatınastarı da qarqındı damıp keledi.

Putinniñ Qazaqstanğa saparı barısında ülken biznes kelisimder jasalmasa da, energetika ministrlikteriniñ arasında özara tüsinistik turalı memorandumğa qol qoyıldı. Memorandumğa säykes, Resey Kökşetau, Öskemen jäne Semey qalalarına jılu elektr stanciyasın saluğa investiciya böledi.

Qazaqstan senatınıñ törağası Mäulen Äşimbaev 10 qırküyekte “Reseydiñ Qazaqstanda atom elektr stanciyasın salu ıqtimaldığı azayğan soñ, Astana osınday şağın kelisimdermen Mäskeudiñ köñilin aulap otır ma?” degen jurnalister swrağına “Atom elektr stanciyasınıñ tağdırı jalpıhalıqtıq referendumda şeşiledi, mwnıñ keyingi kelisimderge eş qatısı joq” dep jauap berdi.

Bilik yadrolıq energiya ideyasın qoldaytındıqtan, bwl joba tübinde jüzege asatın siyaqtı.

Bwl – Qazaqstan üşin tağı bir geosayasi tepe-teñdikti qajet etetin qadam. Ukrainadağı soğısqa deyin Reseydiñ “Rosatom” kompaniyası Qazaqstanda atom elektr stanciyasın saluğa qatısqısı kelgen. Biraq soğıstan keyin kompaniyanıñ jobağa aralasuı qiındap ketti.

Bıltır Täjikstan prezidenti Emomali Rahmon Putinnen öz eline köbirek investiciya böludi swrap, Mäskeudiñ Duşanbede ötken sauda järmeñkesine ministrdiñ orınbasarın jiberui qwrmetsizdik bolğanın eskertken. Rahmon Taşkenttegi sammitke barmas bwrın, Iran prezideti Raisimen vizasız rejim, sauda, kölik jäne mädeniet salasındağı äriptestik turalı kelissöz jürgizdi.

Duşanbe men Tegerannıñ arası birde jaqsı, birde naşar bolğanımen, Täjikstan biligi körşisinen mwnay eksporttaudı swrap otır. Bwl Mäskeudiñ Täjikstan energetikalıq narığındağı müddesine keri äser etui mümkin.

Pittsburg universiteti narıqtardı basqaru ortalığınıñ direktorı Djennifer Brik Murtazaşvilidiñ pikirinşe, osınıñ bäri Mäskeudiñ Ortalıq Aziyadağı strategiyalıq basımdığın saqtap qalğanımen, ıqpal etu tetikterin joğalta bastağanın körsetedi.

– Basqa memleketter Reseydiñ älsizdigi men Ortalıq Aziyanıñ geosayasi mañızın kördi. Öñirge qızığuşılıq joğarı bolğandıqtan, aymaq elderi bwrınnan arman bolğan köpvektorlı sayasatın jüzege asıra aladı, – dedi ol.

Sarapşı aldağı uaqıtta diplomatiyalıq baylanıstar jalğasqanımen, bolaşaqta älem qızığuşılığı azayuı mümkin dep topşılaydı.

Azat Europa / Azattıq radiosı