AQŞ pen Resey arasındağı bäsi joğarı kelissözderden oq atudı toqtatu jaylı ıqtimal kelisimge deyin Ukrainadağı soğıstı toqtatu töñiregindegi äñgime qızu jürip jatır. Öytkeni AQŞ prezidenti Donal'd Tramp saylau aldında Resey men Ukraina arasında jedel kelisim ornatıp, soğıstı toqtatuğa uäde bergen. 

Alayda juırdağı diplomatiyalıq talpınıstarğa qaramastan, 28 aqpanda Vaşingtonda Donal'd Tramp pen Ukraina basşısı Vladimir Zelenskiydiñ soğıstı ayaqtau mäselesi boyınşa söz talastıruı bwl mäselede tereñ qayşılıqtar barın añğarttı. Sarapşılar beybit kelisim bılay twrsın, oq atudı toqtatu jaylı kelisimniñ öziniñ auılı alıs deydi. Soğan qarağanda, üş jılğa sozılğan soğıs tağı jalğasatın siyaqtı.

«Jergilikti jerlerdegi jağday men oq atudı toqtatu, bitimgerler, jağdaydı retteu jaylı sayasi diskurs arasında ülken alşaqtıq bar. Onıñ auılı wzaq», — deydi Berlindegi nemis halıqaralıq jäne sayasi zertteuler institutında Resey boyınşa sarapşı bolıp isteytin YAnis Kul'ge.

Resey men Ukrain küşteri äli de qiyan-keski soğısıp jatır. Taraptardıñ adam şığını joğarı, jaulap alğan territoriyası da az. Keyingi kezderi qaqağan qıs äskeri qimıldardı bayaulatqan. Resey de birneşe ayğa sozılıp, aqırın bolsa da, twraqtı nätijege äkelgen auır şayqastardan keyin äsker qatarı men qaru-jaraq qorın tolıqtıruğa köşti. Ukrain küşteri şette qalıp, äsker tapşılığınan zardap şegip jatır. Biraq Resey şabuılın bäseñdetu üşin jaña taktika men tehnologiyalar qoldanıp, soğısqa beyimdelip ülgerdi.

Vaşingtondağı soğıstı zertteu institutı (ISW) taldau ortalığınıñ dereginşe, keyingi künderi Resey äskeri Kurskidegi ukrain poziciyaların älsiretude kişkene jetistikke jetken. 2024 jılı tamızda Kiev Reseydiñ Kursk oblısındağı şağın aumaqtı basıp alğan edi. Ukrain äskeri Reseyge maydan şebiniñ barlıq böliginen şabuıl jasap jatqanın habarladı. Mäselen, Pokrovsk qalası men Doneck oblısınıñ batısındağı Nadievka auılı mañında şabuıldar bolğan. Sol mañda ukrain äskeri aqpannıñ soñında qarımta şabuıl bastap, Kotlıne auılın qaytarğan.

«Maydandağı negizgi jağday özgergen joq. Mäskeu bwrınğıday mıqtı poziciyağa ie», — deydi Kul'ge. «Resey bayau äri joğarı qwn tölep bolsa da, alğa jıljıp jatır».

MAYDANDAĞI JAĞDAY

Soğıstıñ alğaşqı künderi Ukraina men Resey äskeriniñ ülken territoriyalardı jaulap aluı keyin adam şığını köp, auır artilleriya men wşqışsız basqarılatın apparattar aralasqan şabuıldarğa wlastı. Qazir Ukraina territoriyasınıñ 20 payızı — Reseydiñ baqılauında. Mäskeu Ukrainanıñ tört oblısın — Lugansk, Doneck, Zaporoj'e men Hersondı anneksiyalap alğanın mälimdedi. Atalğan oblıstardıñ key böligi äli de Kievke tiesili.

Ukrain küşteri 1500 kilometrge sozılğan qorğanıs şebin wstap twr. Kursk oblısındağı 400 şarşı kilometr jer de — Kievtiñ qolında.

Bıltır Ukrainadağı maydanda Resey äskeri basım tüsip, äskeri qimıldar qarqının baqılauda wstap otırdı. Mäskeu optotalşıqtı kabel'der kömegimen wşatın bombalar men jarılğış drondar arqılı jaña jetistikterge jetuge tırıstı.

Biraq şekteuli territoriyalıq jetistikter Reseyge qımbatqa tüsti.

ISW wyımında maydandağı jağdaydı baqılau tobın basqaratın Djordj Barros Reseydiñ jergilikti jerlerdegi äskeri operaciyaları bayaulağanın aytadı. Bwl äsirese, Mäskeu 2024 jılı aqpanda Ukrainanıñ şığısındağı Avdeevka qalasın jaulap alğannan keyin bayqalğan. Ukraina bwl qalanı soğıs bastalğannan beri qorğap, soñında üdegen şabuıldan qajığan ukrain jauıngerleri qorşauda qalğan edi.

«Bıltır Avdeevka qolğa ötkennen beri Resey öz maydan şebin edäuir keñeyte almadı», — deydi ol. “Bwğan qosa, adam men tehnika şığını arttı”.

ISW dereginşe, 2024 jılı Resey äskeri 4168 şarşı kilometr territoriyanı jaulap alğan. Bwl qos taraptı da köp jauıngerinen ayırdı.

AQŞ-Resey sırtqı ister ministrleriniñ Saud Arabiyasındağı kezdesui qalay ötti?

Maydandağı adam şığının däl esepteu qiın, biraq 2022 jılı aqpanda Resey Ukrainağa basıp kirgeli soğıs alañında 46 mıñ ukrain jauıngeri qaza tauıp, 380 mıñı jaralanğan. Bwl turalı jaqında Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy ayttı. Sarapşılardıñ köbi şın mänindegi adam şığını bwdan da joğarı deydi.

Soğıs bastalğalı Resey äskerinen 600 000-750 000 adam qaza tauıp nemese jaralanğan. ISW esebinşe, Mäskeu künine 1000 nemese ayına 25 000–30 000 jauıngerinen ayırıluı mümkin.

Reseydiñ äsker sanı köp bolğandıqtan, osınday adam şığınına tötep berip, Kursk oblısınan Soltüstik Koreyadan mıñdağan jauınger aldırdı.

Halıqaralıq strategiyalıq zertteuler institutınıñ (IISS) bağalauınşa, 2024 jılı Ukraina şabuılı saldarınan Reseydiñ 1400 tankisi joyılğan. Mäskeu işki öndiristi arttırıp, Sovet Odağınan qalğan qorın paydalanıp, äskeri qimıldarın uaqıtılı qoldap otırdı.

Halıqaralıq beybitşilik üşin Karnegi qorınıñ reseylik äskeriler boyınşa sarapşısı Maykl Kofman Mäskeu maydanda basım bolıp şıqqanımen, jedel türde mañızdı jetistikterge jete almağanına qınjılıp otır deydi.

«Olar äsker sanı men materialdıq twrğıdan basımdıqqa ie bolğanımen, bwl basımdıqtardı maydan alañındağı ülken jetistikterge aynaldıra almadı», — dedi ol soğıstıñ üşinşi jıldığına oray ötken onlayn-konferenciyada.

2025 JILI NE ÖZGEREDİ?

Soğıstı toqtatu jaylı äñgimelerge qaramastan, äskeri qimıldar jalğasıp jatır. DeepState monitoring tobınıñ esebi Resey äskeriniñ 2025 jılğı şabuıldarınıñ jartısına juığı Ukrainanıñ şığısındağı Pokrovskige bağıttalğanın körsetti.

«Taraptardıñ birde-biri iri operativti qimıldar jürgize almaydı, biraq orıstar ukrainderge qarağanda köbirek resurs jwmsap jatır», — deydi Barros.

Sarapşılar soğıs ülken territoriyalardı jaulau emes, qarsı taraptı tehnika, oq-däri, qwrbandar sanı boyınşa ülken şığınğa wşıratuğa mäjbürleuge aynaldı deydi.

Ukrainanıñ bastı älsiz twsı — adam şığınınıñ ornın jabatın jauınger tapşılığı, Batıs kömegine qatıstı belgisizdik, Tramp äkimşiliginiñ Kievti bwrınğıday qoldağısı kelmeui.

Soğıs jalğasıp, AQŞ-tıñ äskeri kömegi toqtasa, Ukraina üşin mañızdı swraqtar tuındaydı.

Älemdik ekonomika boyınşa Kil'skiy institutı wsınğan derekterge säykes, Euroodaqqa kirmeytin Wlıbritaniya men Norvegiyanı qosqanda, Europa elderi Ukrainağa 2024 jıldıñ soñına deyin – 64 mlrd dollar, al AQŞ 66 mlrd dollar äskeri kömek bergen.

Berlindegi ğalamdıq memlekettik sayasat institutınıñ ğılımi qızmetkeri Djuliya Fridrih Ukrainağa jetkilikti äskeri kömek beru üşin europalıq äskerilerge öndiristi arttıruğa biraz uaqıt nemese jıldar kerek deydi.

«Ukraindarğa keregi men europalıqtar bere alatın dünie arasında ülken alşaqtıq körip otırmız», — deydi ol. «Ukrainanıñ öndirisine investiciya qwyudan payda boluı mümkin, biraq ol üşin aqşa jinauğa köp uaqıt kerek».

Europa ükimetterine bwl alşaqtıqtı joyuğa qanşa uaqıt keteri belgisiz. Bwl soğıstı toqtatu jönindegi kelissözderdiñ jıldam äri sätti jüruine baylanıstı. Al soğıs jalğasatın siyaqtı.

«Reseylik kelissöz jürgizuşiler täjiribeli, olar qolınan kelgenniñ bärin aluğa tırısadı. Mäskeu soğısqa barın saldı, sondıqtan oğan Reseydi toqtatu üşin dostıq telefon qoñırauı men kezdesuden de köbirek närse kerek», — deydi Fridrih.

Azat Europa / Azattıq radiosı