3-4 säuirde Samarqanda “Ortalıq Aziya – Europa odağı” sammiti ötti. Ortalıq Aziyanıñ resmi BAQ-tarı men memlekettik qwrılım sayttarı Samarqan sammitiniñ “tarihi mañızın” aytıp jatır. Al eki aymaq arasında osınday formattağı alğaşqı kezdesudi sarapşılar qalay bağalaydı? Azattıq tilşisiniñ swraqtarına sayasattanuşı Jänibek Arınov jauap beredi.

– Ortalıq Aziya jäne Euroodaq sammiti qanşalıqtı teñ jağdayda ötip jatır dep ayta alamız?

– Ortalıq Aziya memleketteriniñ 30 jıldıq sırtqı sayasatına, tarihına üñilsek, Euroodaq ärdayım teñ därejede jwmıs jasauğa tırısatın ülken äriptesterdiñ biri. Mısalı, AQŞ nemese Resey ne bolmasa Qıtaymen salıstırğanda memleket tarapınan bolsın, qoğam tarapınan bolsa da, Euroodaqqa senim säl köbirek. Sol sebepti bwl sayasi twrğıdan alğanda teñ därejede bolıp jatqan kezdesu. Ärine, eki aymaqtıñ arasında ekonomikalıq, tehnologiyalıq twrğıdan teñsizdik öte ülken ekenin bilemiz. Köp jağdayda Ortalıq Aziya memleketteriniñ damu deñgeyin Europa elderimen salıstıruğa kelmeydi. Biraq sayasi twrğıdan alğanda, bwl eki jaqtıñ, eki taraptıñ teñ jağdayda ötip jatqan kezdesui.

– Ortalıq Aziya men Eurodaq bir-birine qaysısı köbirek kerek? Ortalıq Aziyağa EO köbirek kerek pe älde kerisinşe me?

– Eger salıstırmalı türde tañdau kerek bolsa, ärine Ortalıq Aziya memleketterine Euroodaq köbirek kerek. Ne sebepti? Öytkeni ekonomikalıq twrğıdan, Qazaqstan üşin Europa Odağı eñ ülken sauda äriptesi. Ekinşiden, eñ ülken investor. Qazaqstan mwnayınıñ 80 payızğa juığı Europa narığına jöneltiledi. Sayasi twrğıdan alğanda, Euroodaqpen qarım-qatınas jasau bwl Ortalıq Aziya memleketterine aymaqtağı qiın geosayasi jağdaydı eskersek, sırtqı sayasattı diversifikaciyalauğa tağı bir mümkindik beredi. Mädeni twrğıdan alğanda, biz bilim deñgeyi bolsın, keybir mädeni mäseleler boyınşa da, köbine batıs memleketterine, onıñ işinde Europağa köbirek köñil bölemiz. Odan bölek, standart mäselesi bar. Qay jerden alıp qarasañız da, älemdegi köptegen standarttar negizinde Europa standartı jatır. Sapa standarttarı turalı aytqan kezde de. Odan bölek, biz Konstituciya boyınşa qanday memleket qwrğımız keledi? Demokratiyalıq memleketterdiñ köbi qayda ornalasqan? Tağı da Europa. Sondıqtan Europa Odağı Ortalıq Aziya memleketterine köbirek qajet. Biraq ol degeniñiz Ortalıq Aziya elderi Euroodaq üşin mañızsız degendi bildirmeydi. Keybir salalarda Ortalıq Aziyanıñ Europa Odağı üşin mañızı öte joğarı.

– Euroodaq pen Ortalıq Aziya sammitinde talqılanıp jatqan bastı taqırıptardıñ biri – aymaqtağı infraqwrılımğa investiciya salu mäselesi eken. Euroodaqtıñ “Ğalam qaqpası” Qıtaydıñ “Bir beldeu – bir jol” jobasına balama bola aladı degen de söz aytıldı. Bwl qanşalıqtı negizdi?

– Bwl kürdelirek mäsele. Öytkeni Europa öziniñ “Ğalam qaqpası” bağdarlamasın wsınğan kezde onı Qıtayğa balama retinde wsınğan bolatın. YAğni, “osı infraqwrılımdardı qoldau arqılı biz memleketterge kömektesemiz. Qorşağan ortanı qorğau mäseleleri keyde Qıtaydıñ jobalarında eskerilmey jatadı. Biz ondaydı jasamaymız. Biz memleketterge investiciya bere otırıp, olardı qarızğa belşesinen batırmaymız” degen siyaqtı mäseleler köptep aytılğan. Biraq Ortalıq Aziya memleketteriniñ wstanımı – biz “Bir beldeu – bir jol” jobası ayasında Qıtaymen de jwmıs isteymiz, Europamen de jwmıs isteymiz” [degendi wstanadı]. Öytkeni Ortalıq Aziya memleketteri twrğısınan bwl eki taraptan kelip jatqan osı infraqwrılımdarğa salınatın investiciya birin-biri tolıqtıradı.

– Soñğı kezde anıq bayqalıp keledi: AQŞ pen Euroodaq arasındağı sayasi jäne sauda seriktestigine sızat tüskendey. Mısalı, Tramptıñ tarif sayasatı. Osı twrğıdan alğanda Euroodaqtıñ Ortalıq Aziyağa dendep kiruine Resey jäne Qıtaydan bölek, AQŞ tosqauıl bolıp jürmey me?

- AQŞ-tıñ Ortalıq Aziyada qattı ülken röli joq. AQŞ ärine, biz üşin simvolikalıq twrğıda mañızdı memleket. Biraq ekonomikalıq twrğıdan, basqa twrğıdan da alğanda, AQŞ Ortalıq Aziyada qattı ülken röl oynamaydı. Ärine, investiciya jağı bar. Äsirese, bizge kezinde salınğan mwnay salasındağı investiciya, odan da basqa şikizat salasındağı investiciya bar. Biraq odan basqa AQŞ Ortalıq Aziyağa köp köñil böletin memleket dep aytpas edim. AQŞ-tıñ basqa da “bas aurudarı” jetkilikti. Ortalıq Aziya üşin talasqa tüsedi degenge öz basım seniñkiremeymin. Kerisinşe, meniñşe Europodaq pen Qıtay arasında qarım-qatınastıñ birşama naşarlauı Euroodaqtıñ Qıtayğa degen közqarasın qayta qarastıruğa jol aşuı mümkin.

– Bwrın Euroodaq, AQŞ siyaqtı elder osınday sayasi ekonomikalıq qarım-qatınas kezinde Ortalıq Aziyağa öñirdegi adam qwqığı mäselesin jaqsartudı jii eskertetin. Söz bostandığı, adamdardıñ beybit mitingige şığu qwqığı turalı. Mäselen sammitiñ aldında HRW wyımı europalıqtardı Ortalıq Aziya basşılarımen kezdesu kezinde osı mäselelerdi alğa tartuğa şaqırğan. Sizdiñşe, qazir jağday qalay bolıp twr? Bwl mäselelerdi Batıs eleusiz qaldırıp jatqan joq pa?

– Ärine, bwl mäsele mindetti türde qozğaladı, öytkeni bwl Euroodaqtıñ sırtqı sayasatta ärdayım eske alıp jüretin närsesi. Biraq is jüzinde qanşalıqtı Euroodaqtıñ Ortalıq Aziyağa qısım jasauğa nemese osını bir naqtılap, özgeristerge türtki boluğa mümkindigi bar? Onı aytu säl qiındau. Öytkeni Ortalıq Aziyada Euroodaqtıñ röli äli de birinşi orında emes. Oğan qosa, Eurodaqtıñ öziniñ işinde öte köp sayasi özgerister bolıp jatır. Keybir EO elderiniñ demokratiyalıq indekster boyınşa, Adam qwqığı indeksteri de birşama artqa ketkenderin bayqap otırmın. Sol sebepti Euroodaq işki mäselelerine baylanıstı adam qwqıqtarı boyınşa, demokratiya boyınşa qatañ bir sayasat jürgize aladı degenge men özim senbeymin.

_ Swhbatıñızğa rahmet!

Azattıq