«Алғашқы кітап» деректі бейнефильмі

Mädeniet Ruhaniyat Tarih Twlğalar Ädebi älem

«Alğaşqı kitap» derekti beynefil'mi

| Oct 1, 2025

Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ Mädeniet komitetine qarastı Wlttıq kinonı qoldau memlekettik ortalığınıñ tapsırısımen «JBF company» kompaniyası Semey qalasında, Şıñğıstau öñirinde, Almatı oblısınıñ Jambıl audanında «Alğaşqı kitap» attı derekti beynefil'm tüsirude.

Derekti fil'm Abaydıñ 1909 jılı Sankt Peterburgtegi Il'ya Boraganskiy baspasında basılğan alğaşqı şığarmalar jinağınıñ jarıq köruine arnaladı. Wlı Abay mwrasınıñ qağaz betine tañbalanu tarihın bayandaydı.

Qazirgi adamdar bwrınğı uaqıttıñ, Abay zamanınıñ naqtı, derekti beynesin, sol kezdegi adamdardıñ älpetin, kiim ülgisin köz aldarına elestetui qiın. Köpşiliktiñ ol uaqıt turalı tüsinigi teatr men kinofil'mderdegi butaforlıq kiimder men zattar arqılı qalıptasqan. Alayda Abay uaqıtındağı qazaq tirşiligi, qazaqtardıñ bet-älpeti, kiim kiisi, üy – jayı, bwyımdarı tañbalanğan mıñdağan fotosuretter saqtalğan. Bwlar Resey, Türkiya, Wlıbritaniya arhivterinde, jekelegen muzeyler men al'bomdarda jinaqtalğanı belgili. Birazı Ortalıq muzey qorında bar. Mine, derekti fil'mde osı suretterde paydalanıladı. Qısqaşa tüsinikteme bersek, Abay zamanınan, qorşağan ortadan aqpar beretin tañdama fotosuretter naqtı dramaturgiya boyınşa ornalastırılıp, qwrastırıladı. Sodan soñ ol suretterge 3D, VFX täsilderin retine qaray paydalana otırıp, rel'ef, qimıl qozğalıs jükteledi. Şığarmaşılıq top Abaydıñ alğaşqı kitabın jarıqqa şığarğan Käkitay jolımen jürip ötedi.

Abay dünieden ötken soñ, Twrağwl Abaywlı men Käkitay Isqaqwlınıñ wyımdastıruımen el işindegi Abaydıñ qağaz betine tüsken şığarmaları jinaqtala bastaydı. Abaydıñ şäkirtteri Kökbay, Uäyis, Beysembay siyaqtılardıñ auzınan negizgi öleñder jazılıp alınadı. Jinaqtalğan, jüyelengen şığarmalardı Mürseyit Bikewlı men Twrağwl köşirip, qağaz betine tüsiredi. Bwl uaqıtta Ahmet Baytwrsınovtıñ «Qazaq» gazetine Abay turalı «Qazaqtıñ bas aqını» degen maqalası jarıq köredi. Abay şığarmaların jianqtap, baspağa beru isine Älihan Bökeyhanov ülken atsalısadı. Dayın bolğan qoljazbanı alıp, Käkitay Semeyge attandı. Osılayşa Abaydıñ twñğış kitabınıñ tarihı bastaladı. Kitaptı bastıru isinde köptegen qiındıqtar men kedergiler kezdesedi. Qarajat mäselesi şeşilmeydi… Semeyge ketken Käkitay Ombı, Qazandı aralap, Sankt Peterburgke barıp, bir jıldan soñ elge bir-aq oraladı. Abaydıñ kitabı 3 jıldan soñ, 1909 jılı Semeyge jetedi. El auzındağı äñgimede, Käkitay kitap qolına tigende eşqayda barmay, äueli kitaptıñ şığuına qarjılay qoldau körsetken Bekbaydı qwşaqtap, «Öşkenim – jandı… Abay ağam tirildi…» – dep jılaptı deydi. Sol uaqıttağı mwsılman ädebietterin şığaratın Il'ya Boraganskiy Älihan Bökeyhanovtıñ ötinişimen kitapqa ataqtı tyurkolog Melioranskiydi jauaptı redaktor etip bekitken deydi. Melioranskiy Semeydegi Äniyardıñ üyine kitaptıñ dayın bolğan paraqtarın poştamen jiberip twrğan, ol onı elge jibergen, Käkitay Şıñğıstauda otırıp, qate twstarın jöndegen deydi. Estelik köp, alıp-qaşpa äñgimede jetedi. Eñ bastısı bwl fil'm wlı Abaydıñ alğaşqı kitabınıñ jarıqqa şığuı jayın jan-jaqtı bayandaydı.

Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda