Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi
TARIH ĞILIMI QAZİR EZOTERIKALIQ TOPTARDIÑ MENŞİGİNDE
kerey.kz
Şığıstanuşı-tarihşı Ömir Twyaqbaydıñ bwrında da «Qazaqqa qanday tarih kerek? Täuelsizdik kezeñinde jasalğan tarihi mistifikaciyalar hronikası» dep atalatın maqalasın (22.05. 2025. Zhasalash.kz) oqıp em. Riza bolğam.
Jaqında Ö. Twyaqbaydıñ «Qazaqstanda tarihi bwrmalaular men mifterge tosqauıl qoyudıñ joldarı» (02.10. 2025. Zhasalash.kz) attı tağı bir maqalasımen jäne tanıstıq. Öte özekti mäseleni köteripti. Tarihta orın alıp jürgen jağımsız jayttar turasında oy tolğaptı. Jurnalisterdi, blogerlerdi ayıptaptı. Tarihtan arnayı käsibi dayındığı joq, bärin büldirip boldı dep. Keleñsizdikti toqtatudıñ naqtı joldarın wsınıptı. Bwğan da köñilimiz bek toldı.
Äytse de tarihtı bwrmalauğa, öz ötirikterin nasihattauğa tek jurnalister men blogerler ğana emes, «arnayı käsibi dayındığı bar» «tarihşılardıñ» da «zor üles» qosıp jatqanın bayandap, aytılğan pikirdi odan äri örbitip, jalğastırayıq.
Qazir özderin «käsibi tarihşı» sanaytın, «Qazanşınıñ erki bar, qaydan qwlaq şığarsa da» degen qağidanı berik wstanğan şarlatandar köbeydi. Qiyaldarınan türli «oqiğalardı» oylap tauıp, aydan anıq aqiqattı eş şimirikpesten bwrmalap, soların keñinen nasihattap jür.
Jalğan jayttardıñ keybiri tipti mekteptiñ tarih, biologiya, ädebiet oqulıqtarına da enip ketti. Teris tärbe berip, balalardıñ sanasın östip ötirikpen uladı. Bwğan «Segiz seri Bahramwlı», «Şipagerlik bayan», «Tolıbay sınşı wlı Qojabergen jırau», «Tüp-twqiyannan özimşe şeyin…», t.b. sözimizdiñ däleli.
«Arnayı käsibi dayarlığı bar» «tarihşılar» bwl ötirikterdiñ äşkere boluın qoldaudıñ ornına kezinde astırtın türli bögesinder jasadı.
Biz respublikalıq deñgeyde mäsele etip köterip, Qwzırlı orındarğa birneşe jıl tınbastan qayta-qayta şağımdanıp, aytısıp-tartısıp jürip, bwlardıñ keybirin oqulıqtardan äreñ degende aldırdıq. Kezinde jazğan arızdarımızdıñ, olardıñ qaytarğan jaltarma jauaptarı qolımızda, saqtaulı twr…
Tarihşılar tarapınan şındıq dep tanılıp, osı küni keñinen nasihattalıp jürgen jalğan derekterdiñ birqatarına jalpılama şolu jasalıq endi.
Öte kümändi, naqtı däyekteri joq Bwlantı, Añıraqay, «Orbwlaq» «şayqastarı», «üş jüz bas qosıp ötkizdi» delinetin «Ordabası», «Qaraqwm» «qwrıltayları», «Tabın Bökenbaydıñ qarauıl şoqısı», t.b. turasındağı ötirikter – «arnayı käsibi dayarlığı bar» qazaq tarihşılarınıñ «eñbekteri». Bwlar – solardıñ jauapsızdığınan, bilim öristeriniñ tarlığınan, öresizdiginen orın alğan jayttar…
Sovet ökimeti ornağannan keyin oqulıqtar jazu, qazaq tarihın qattau jwmıstarı qolğa alındı. Bwlardıñ birqatarın därigerler S. Asfandiyarov, H. Dosmwhamedov, temirjol injeneri M. Tınışpaev sıqıldı t.b. twlğalar atqardı. Ärine, olar bwrın-soñdı mwnday jauaptı isterdi atqarmağan, maşıqtarı joq-tın. Wsınatın tezisterin däyekteytin argumentteri men faktileri, däleldemeleri de tım az bolatın. Tipti joqtıñ qası edi. Tarihqa qatıstı oyların, boljamdarın, twjırımdarın qoldarındağı bar mälimetterimen ayğaqtap, tüzip şıqqan. Barımen bazarlap. O zamanda kemşilikterin saraptap, tekseretin käsibi tarihşı mamandar da joq kez-tin. Biraq bwl – sol däuir üşin eleuli oqiğa, jetistik edi.
Altın orda ıdırağan soñ jan-jaqqa bölinip, bir böligi özbek qwramına engen Alşın taypasınan şıqqan Samarqan ämirşisi Bayhodja wlı Jalañtös jöninde, «Aqtaban şwbırındı» oqiğasınıñ merzimi, Bwlantı, Añıraqay «şayqastarı», «Ordabası» jiını jayında olar jasağan däyeksiz joramaldar ataqtarınan at ürikken, zor sanalğan tarihşılar tarapınan jan-jaqtı ekşelip, tekserilmegen. Kerisinşe, äri qaray äsirelenip, ärkim öziniñ jalğan derekterimen tolıqtırıp, ötirikterimen jamay tüsken.
Atalğan bwl twlğalardıñ jañsaq pikirlerine baylanıstı sıni maqalalar jazğan ek, solardıñ keybirin atap öteyik:
a) «Aqtaban şwbırındı» oqiğası 1723 jılı emes, 1722 jılı bolğan! // e-history.kz. 23.10. 2023;
ä) Bahadür YAlantuş (Jalañtös) rasında özbektiñ Alşın ruınan! // madeniportal.kz. 21.04. 2024;
b) Bwlantı-Añıraqay şayqastarı: jalğanı men şındığı. // kerey.kz. 09.06. 2025.
Sonday-aq, Şäkerim qajınıñ, A. Levşinniñ eñbekterindegi naqtı däyegi joq keybir qate payımdar da keyingi jañsaq pikirlerge negiz bop jür. Mwnı da jan-jaqtı qayta qarap, ekşeu kerek dep sanaymız.
Bügingi tarihşılardıñ aytarı da, jazarı da 18-ğasır kezeñindegi ötirik-şını aralas oqiğalar töñireginde. Joñğarlardıñ körsetken «zäbiri», solarmen soğısqan är rudan şıqqan batırlardıñ «qaharmandığı» jaylı. Qazaqtıñ tarihı tek osı däuirden bastalatın sıqıldı. Äri qaray barmaydı.
Ayta keteyik, tarihqa qatıstı zerttelmey jatqan kürdeli sala köp-aq. Sonıñ biri – noğaylı däuiri. Osı taqırıpqa da nazar audaru kerek edi. Biraq tarihşılardıñ joñğar körsetken «zäbir» turasında, oğan «atoylap» qarsı şapqan has batırlardıñ erligin äsirelep tolğağan, wzınsonar «jır-jelisiniñ» tausılar türi joq äzir…
Aqiqatında arhivtik derekterge mwqiyat zer salsañız büginderi ıza-kekpen, ülken ökinişpen, auır kürsinispen qayğılanıp tarihşılar bayandap jürgen «jauız joñğarlardıñ» Qazaq ordasına sonşalıqtı qauipti jau bolmağanın añdaysız. Resey men Cin imperiyasınıñ qasında.
Äbilqayırdıñ «1726 jılı Bwlantıda üş jüzden qwralğan äskerge qolbasşılıq etui», «Añıraqayda wrıs dalasın taqqa talasıp, tastap ketui», t.b. negizsiz äñgimeler. Öte kümändi bwl derekter – etnograf Ä. Divaevtıñ «Kök-Kesene» degen şağın añızı boyınşa M. Tınışpaev jasağan däyeksiz jäy dolbarlar-tın.
Osı küni de qazaqtıñ maqtan köretin ertedegi köşpeli ömiri, handarımızdıñ aynalasındağı özge türki jwrttarğa degen öktemdigi, olarmen ortaq til tabısa almauı, twraqtı äsker wstap, qaru-jaraqtı jetildiruge wmtılmauı häm rulardıñ bir ortalıqqa bağınbağan alauızdığı, t.b. otarğa tüsudiñ bastı sebebi bolğanına naqtı ayğaq.
Äbilqayır han twsında Edil qalmaqtarı men qazaqtar arasındağı «soğıs» Napoleon men Kutuzovtıñ qalıñ qolmen betpe-bet kelgen qandı qırğın şayqasınday därejede bolmağan. Nemese Suvorovtıñ. Ara-twra tiip qaşıp qana soqqı berip otırğan. Twtas qalmaq jwrtına emes. Bölek-bölek şetteu köşip-qonıp jürgen wlıstarına. Twtqiıldan. Onısı barımta sipatında ğana ötken. Bala-şağasın twtqındap, maldarın aydap ketu siyaqtı.
Birıñğay jaulasa da bermegen. Key uaqıttarda tatu bolıp ta jürgen. Bir qızığı, jasalğalı jatqan barımtadan aman qalu üşin bir-birine aldın ala astırtın habar jiberip, saqtandırıp otıratın dostıq sipattağı qazaqtar men qalmaqtardıñ eki jaqta da bolğanı key derekterde aytılıp qaladı.
Qazaq ordasınıñ qalıñ äsker jinap, joñğarğa qarsı qırğın maydan aşıp, soğısqanı jayında mälimet öte az. Birdi-ekili onday arhivtik derekter kezdeskenmen qaysısınıñ jeñgeni, qaysısınıñ jeñilgeni aşıp aytılmağan. Belgisiz. Biraq bwlar «tarihşılar» tarapınan jalğan derektermen tolıqtırılıp, bayandalğan…
Jalpı nazarğa wsınılğan tezis argumenttermen naqtılanadı. Bwl – kez-kelgen pändegi talap. Eş erekşeligi joq, tarih ğılımında da tap solay.
Argument (däleldeme) degenimiz – logika ğılımınıñ erejesi boyınşa däleldeudi qajet etip twrğan tezistiñ (pikirdiñ) rastığın ayğaqtap, jan-jaqtı aşıp beretin negiz nemese alğışart. Bwlar eş qayşılıqsız birin-biri quattap, özara logikalıq tığız baylanısta twruı şart, osı jağdayda ğana şığarılatın qorıtındınıñ, yağni tezistiñ – şındığı kümänsiz däleldenedi.
Bwl jayttardı negizge alsaq qanday da bir tezisti (pikirdi) däleldeu üşin ayğaqqa wsınılatın argumentterge qoyılatın mınaday qatañ talaptar bar eken:
a) argumenterdiñ aqiqattığı däleldenetin teziske täuelsiz boluı kerek;
ä) argumentterdiñ jiıntığınan qajetti tezis tuuı tiis.
Biraq bwl talap-şarttardı aldımen «käsibi dayarlıqtan ötken» «tarihşılar» saqtamaydı. Saqtamaytın sebebi qisınımen oylau qabiletteri, maşıqtarı öte kemşin. «Käsibi dayarlığı» şala, naşar bolğandıqtan. Mälimetterdiñ aqiqattığın jan-jaqtı teksermeydi, tarihta ötken oqiğalarğa, aqparlarğa sıni közqaraspen qaramaydı. Jağdayattıñ sebebin, saldarın, mänin, t.b. aşpaydı. Arhivtik derekterdi qwr tizbektep körsetudiñ töñireginde jür. Sonısın ğılımda tau qoparğanday köredi. Özin soğan nıq sendirgen.
Jäne ayta keter bir jayt. İ. Esenberlinniñ «Almas qılış», «Qahar», «Jantalas» attı eñbekteri, M. Mağauinniñ «Alasapıran», Ä. Kekilbaevtıñ «Ürker», «Eleñ-alañ» degen kitaptarı tarihi kezeñderge arnalıp jazılğan. Körkem şığarmalar. Mwndağı oqiğalar, adamdardıñ is-äreketteri jazuşılardıñ oy-qiyaldarınan tüzilgen. Naqtı dälelderge, derekterge jatpaydı. Qarapayım jwrttı bılay qoyğanda, osılardı ayğaqqa tartatın «ğalımdardı» da kördik. Tarih ğılımınıñ deñgeyin bile beriñiz osıdan-aq…
Keybir parıqsız dümşeler oylap jürgendey, tarih eşteñege qatıssız jeke dara twrğan ayrıqşa ğılım emes, ol – pänaralıq baylanıstağı sala. Muzıkadan da, geografiyadan da, etnografiyadan da, fol'klordan da, ädebietten de, tilden de, t.b. irgesin mülde aulaq sala almaydı. Olay boluı mümkin de emes. Basqaları da kerisinşe solay, tarihsız – jwtañ. Mänsiz. Mwnı tarqatıp aytsa wzaq äñgime. Bwl – soñıratın bölek qauzalatın taqırıp…
Estuimizşe, köp tomdıq qazaq tarihın jazu qolğa alınıptı. Biraq jaña biz atap ötken jayttar eskerilip, sonı közqaraspen, jaña payımmen qarastırılıp, tüzetilip, keremet bop şığatını öte kümändi…
Niderlandtıq tarihşı Yohan Heyzinga bılay depti: «Istoriçeskaya nauka, nahodyaşayasya vo vladenii ezoteriçeskogo kruga uçenıh, – veş' nenadejnaya» (Qarañız: Heyzinga I. Homo Ludens; Stat'i po istorii kul'turı. / Per., sost. i H 35 vstup. st. D.V. Sil'vestrova; Komment. D. E. Haritonoviça – M.: Progress-Tradiciya, 1997. Str. 123.).
Bwl professor Jambıl Artıqbaevtıñ audarmasında bılay: «Ğalımdardıñ ezoterikalıq tobınıñ menşigine tüsip qalğan tarih ğılımı – senimsiz dünie».
«Ezoterika» degenimiz – magiyanıñ astrologiya, pal'mologiya, baqsılıq, köripkeldik, numerologiya, säuegeylik sıqıldı türlerimen aynalasuşılar. Bwlardıñ qay-qaysısı da özgelerdi ärtürli ayla-şarğımen, qwytırqı kölgir amaldarımen özine tabındırıp, sendire aladı.
Täuelsizdik alğannan keyin qazaq tarihı mine, osınday şarlatandardıñ şırmauına tüsip qaldı. Türli joldarmen «kandidattıqtı», «doktorlıqtı» qorğap alğan keybir «kezdeysoq ğalımdar» Yohan Heyzinga aytqanday, özderiniñ işki maqsattarına, yağni, jerşildikke, ruşıldıqqa, t.b. oraylastırğan bwrmalauşılıqtarı men ötirikterine qarapayım jwrttı wyıtıp, ilandıruğa ärqilı «ädistermen» jwmıstanatın ezoterikalıq toptar qwrıp alğan. Olar jımısqılıqpen tınımsız äreket üstinde.
Bwğan jan-jaqtı zerdelep, äşkere etken «Segiz seri Bahramwlı», «Tolıbaysınşı wlı Qojabergen jırau», «üş jüzdi birlikke şaqırğan» Qaraqwm «qwrıltayı», «Tabın Bökenbaydıñ qarauıl şoqısı» turasındağı, t.b. sın maqalalarımızdı el nazarına jariyalau kezinde, olardıñ talamaq bop är twstan gienaday şuıldap şığa kelgeninde köz jetkizgen ek.
«Et sasısa twz sebesiñ, twz sasısa ne sebesiñ?!». Aytpağımız, fal'sifikaciyanıñ, türli ötirikterdiñ tıyılmauınıñ negizgi bir sebebi tarih ğılımın osı ezoterikalıq toptardıñ menşiktep alğandığınan.
Hoş, sözimizdi osı twstan qayırayıq. Keyin keñinen kösilip, jiliktep otırıp aytpaqpız, tarihtağı basqa da bılıqtardı.
Sonımen pikirimizge sebep bop otırğan «Qazaqstanda tarihi bwrmalaular men mifterge tosqauıl qoyudıñ joldarı» (02.10. 2025. Zhasalash.kz) attı maqalağa oralayıq. Onda aytılğan mına jayttar iske assa tarihta orın alıp jatqan keleñsizdikterdi joyudıñ naqtı qadamı bolar edi:
a) Ö. Twyaqbaydıñ «bwrmalanğan derekterdiñ orın aluına jol bermeu üşin qwramına bilikti tarihşılar, arhivşiler, filologtar, tağı basqaları engen saraptamalıq jäne qadağalau komissiyasın qwru asa qajet degen» wsınısı naqtı aqiqatqa aynaluı kerek;
ä) sonday-aq, ğalım jäne atap körsetkendey, ISBN jan-jaqtı, äbden ekşelip tekseruden ötken, keltirilgen är dereginiñ anıqtığı, bwrmalanbağandığı, fal'sifikaciyadan taza ekeni rastalğan eñbekterge ğana berilui nağız ädildik bolar edi;
b) ğalımnıñ osı wsınıstarı tiisti Qwzırlı orındar tarapınan qoldau tauıp, iske asqan jağdayda tarihi eski jazbalardağı mälimetterge, arhivtik derekterge qayşılığı bar dau tudırıp jürgen monografiyalar, basqa da kitaptar tizimge alınıp, jalğandıq äri qaray jalğasa bermeui üşin jaraqsız dep tanıluı kerek;
v) «zertteuleri scopus bazasına engender ğana ğılımi därejeni, ğılımi ataqtı ielene aluı kerek» degen pikir de negizgi bwljımas talap-şartqa aynaluı qajet-aq.
Ğılımdağı fal'sifikaciyanı osınday amaldarmen ğana auızdıqtauğa boladı. Häm bwl – traybalisterdiñ öz rulasın ne atasın basqadan bitimi bölek, erekşe batır, el basqarğan dana, äulie qılıp äsirelep, tarihi naqtı derekterdi bwrmalap engizip jürgen kitaptarına tosqauıl qoyudıñ bir jolı. Sonday-aq, ğılımi därejelerin betke wstap, «men bärin bilemin, bärin men bilemin», «tek meniki jön» dep kökirek soğıp, oylarına kelgenin istep, aua jayılıp ketken keybir köterem tarihşılarğa da bögesin, ülken soqqı bolmaq.
Böribay KÄRTEN,
Aqtöbe qalası.
Pikir qaldıru