Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge äli künge jwmbaq, aşılmay qalğan qwpiya bar ma?

Abzal Qwspan: Bwl – Qañtar oqiğası bolğan 2022 jıldıñ qañtar ayınan beri dästürli türde qoyılıp kele jatqan swraq. Sol 2022 jıldıñ qañtar ayınıñ ayağında “Amanat” komissiyasın (Qañtarda jazıqsız qamalıp, azaptalğandarğa kömektesken qoğamdıq komissiya – red.) basqarıp jürgen kezimde “qwpiyası köp Qañtar oqiğasınıñ şındığı tayau arada aşılmaydı, alda äli talay uaqıt kerek boladı” degenmin. Mwnday swraq är qoyılğan sayın osını qaytalap kele jatırmın. Qwpiyalanatın ister bolğanın közimmen körip, qolmen wstap bilgendikten aytqam joq. Sol kezdegi halıqaralıq täjiribege süyenip aytqan edim. Köptegen elde ülken memlekettik töñkeris siyaqtı oqiğalarğa qatısı bar ister ädette qwpiyalanadı jäne onıñ qwpiyası arağa köp uaqıt salıp, jıldar ötkennen keyin birtindep aşıladı.

Qañtarda Almatıdan bastap Oralğa deyingi 3 mıñday şaqırım aralıqtağı ondağan qalada bir mezgilde jäne ädis-täsilderi de birdey [tärtipsizdikter] boldı. Köp jerde şınımen eldiñ jağdayın aytıp, bireui özgeris bolsın dep, keybiri qızıq körip, şıqqandar boldı, olar qantögiske aparıp soğatınday jağdaydan habarsız edi. Olardı eliktirip alıp ketetin wyımdastıruşılar bolğan. Barlığı äkimşilik ğimarattı basıp alu siyaqtı bir maqsat qoydı. Sondıqtan artında ülken wyımdastıru bolğanı belgili. Äzirge osı wyımdastıruşılar Qazaqstannıñ işindegi adamdar ma, älde şetelderdiñ qatısı bar ma, bwl mäseleler bası aşıq küyinde qalıp otır.

Azattıq: Sizdiñ oyıñızşa, osı qwpiyalardı memleket, qwzırlı organdar tolıq bile me? Bilse nege qoğamğa aşıq aytpay otır?

Abzal Qwspan: [Qwpiyanı aşsa,] onıñ tek qana qwqıqtıq emes, sayasi saldarı da boluı mümkin. Tipti sayasi şelenisterge de aparıp soğuı ıqtimal. Mäselen AQŞ prezidenti Djon Kennedidiñ 1963 jılğı qazasın alıp qarayıqşı. Bildey bir memleket basşısı bolsa da, onıñ ölimine qatıstı qwjattar äli künge deyin birtindep qwpiyasızdandırılıp keledi. 2025 jılı [AQŞ prezidenti] Donal'd Tramptıñ arnayı jarlığımen soñğı dep atalğan qwjattar qwpiyasızdandırıldı, biraq arhivte äli de qwjattar qalğanın mamandar aytıp jatır.

Ol prezident bolsa da, bir adam ğoy. Mına jerde jüzdegen adamnıñ qazasına sebep boldı, memlekettik töñkeriske tikeley qatısı bar dünie boldı. Qazaqstannıñ bir ğana qalasında emes, ondağan qalasında bir mezgilde boldı. Aytalıq, basqa bir eldiñ arnayı qızmetiniñ qatısı boldı degen aqpar şıqsa delik, onda onıñ saldarı qanday boluı mümkin? Sondıqtan däl qazirgidey kürdeli geosayasi jağdayda bwl jağın da oylau kerek şığar. Tiisti qwqıq qorğau organdarı mwnıñ barlığın bilmeui mümkin, bilgenniñ özinde şındıqtı qazir jariya qılu dwrıs pa, bwrıs pa, bwl jağın oylanıp otırğan boluı ıqtimal. Bwl jerde joramal türinde ğana aytıladı, naqtı kesip aytu mümkin emes.

Azattıq: Siz aytıp otırğan sol AQŞ-tağı Kennedidiñ öltiriluin alıp qarasaq, AQŞ kongresi, bolmasa qoğamı “qwjattardı jariyalañdar” dep talap etip jatadı jäne är kezeñ sayın qwpiya qwjattardı şığarıp otıradı. Mäjilis 2022 jılı naurızda Qañtar oqiğası boyınşa parlament tıñdauın ötkizgeni belgili. Biraq odan keyin, 2023, 2024, 2025 jıldarı onday keñ kölemde ülken tıñdau bolmadı. Nege olay boldı dep oylaysız?

Abzal Qwspan: Sebebin aytu qiın. Bwl – parlament basşılığınıñ qabıldaytın şeşimi. Biraq men tek qana Qañtar oqiğasına qatıstı emes, jalpı zañdılıqtı qadağalauşı organnıñ basşısı retinde prokuror eñ bolmasa jılına bir ret mäjilistiñ aldında esep berse degen wsınıstı öz tarapınan twraqtı türde aytıp kelemin. Aldağı ülken konstituciyalıq reforma birinşi kezekte zañ şığaru biligine qatıstı boladı. Soğan öz tarapınan eki wsınıs berdim. Birinşisi – mäjiliske zañdı tüsindiru qwqığın beru, ekinşisi – özi şığarğan zañdı baqılau funkciyasın berip, onı Konstituciyada bekittiru. 1993 jılğı Konstituciyada mwnday norma boldı, al 1995 jılğı Konstituciyadan alınıp tastaldı. Bwl funkciyalar Konstituciya arqılı bekitilgen jağdayda, siz aytıp otırğan Bas prokuratura bola ma, basqa da qwqıq qorğau orğandarı bola ma, deputattar aldında jauap berip, esep berip otırsa, köptegen dünielerdi aşuına septiñ tigizgen bolar edi dep oylaymın.

Azattıq: 5 qañtar küni “Türkistan” gazetine şıqqan swhbatında prezident Qasım-Jomart Toqaev “Töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen tärtipsizdikti wyımdastıruşılar ükimettiñ janar-jağarmay bağasın ösiru turalı şeşimin jeleu etip, adamdardı jappay şeruge şığuğa itermeledi” dedi. Prezident osı jerdegi “töñkeris jasauğa maşıqtanğan mamandar” dep naqtı kimderdi meñzep otır dep oylaysız?

Abzal Qwspan: Memleket basşısınıñ swhbatın bärimiz de oqıdıq, tanıstıq. Bwl – aldıñğı swrağıñızdıñ zañdı jalğası siyaqtı. Birinşiden, köp mäsele äli künge deyin jabıq aqparat qatarında ğoy. Ekinşiden, [prezident] bwğan deyingi 2022, 2023 jıldarı şıqqan swhbattarında bwl swraqqa işinara jauap bergen. Sonımen qatar qazir birqatar ülken lauazımdı adamdar, sonıñ işinde qwqıq qorğau qızmetine qatıstı generaldar isti boldı, sottaldı. Ol generaldarmen auız jalasqan qılmıs äleminiñ serkeleri de türmege toğıtıldı. Bälkim “arnayı maşıqtanğan” dep osı azamattardı meñzegen şığar. Ol isterdiñ bäri köz aldımızda. Birinşi bolıp Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ sol kezdegi basşısı Kärim Mäsimov, odan soñ osı wlttıq qauipsizdik salasındağı, basqa da qwqıq qorğau salasındağı ülken lauazım ieleri sottaldı. Jäne eñ soñğısı “Dikiy Arman” laqap esimimen belgili Arman Jumageldievke, olardıñ qılmıstıq tobına qatıstı qılmıstıq ister bar. Osılardı aytıp otırğan şığar dep tüsinemin.

Azattıq: Biraq sol kezde Qañtar oqiğasın bilik “halıqaralıq terroristerdiñ şabuılı” dep atağanı esimizde. Prezidenttiñ özi de “terrorister şetelden wşıp kelip, wşıp ketti” degeni bar. Osını negizge alıp, prezident Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımınan äsker şaqırdı, osını negizge alıp eskertusiz oq atuğa bwyırdı. Biraq “Türkistan” gazetine bergen swhbatında ol turalı bir auız söz aytpağan. Qalay oylaysız, prezident Qañtar oqiğası kezinde bergen atu turalı bwyrığı men halıqaralıq terrorister turalı mälimdemelerin nege äli künge aşıp tüsindirmeydi?

Abzal Qwspan: Memleket basşısı ol swraqqa nege olay jauap berdi, nege bılay jauap bermedi dep aytu mağan qiın şığar. Bwl ol kisiniñ özine nemese baspasöz qızmetine bağıttalatın swraq dep tüsinemin. Biraq jalpı “20 mıñ terrorist şabuıldadı” degenge qatıstı uaqıtında ol kisi jauap bergen. Ol bwl aqparattı sol kezdegi WQK basşıları bergenin, sol kezde aytılğan aqparat ekenin aytıp edi. YAğni meniñ tüsinigimşe, Kärim Mäsimovtiñ bergen aqparatına süyenip aytılğan. Al onıñ ar jağındağı qalğan mäseleler bizge belgisiz. Biraq meniñ oyımşa, bir mäseleni qayta-qayta aytıp jatu qajet emes dep tapqan şığar. Bwl jerde naqtı bir jauabın aytu qiındau.

Azattıq: Kärim Mäsimovtiñ, sol kezdegi işki ister ministri Erlan Twrğınbaevtıñ auzınan şıqtı degen de ärtürli alıpqaşpa aqparat bar. Biraq naqtı dälel emes. Degenmen “20 000 bandit” turalı, oq atuğa bwyrıq beru turalı sözderdi Qazaqstan qoğamı basqa eşkimniñ emes, prezidenttiñ auzınan estidi ğoy. Osı twrğıda swrap otırmın.

Abzal Qwspan: Qatelespesem, memleket basşısı sol 2022 jıldıñ işinde “bwl – qwqıq qorğau organdarınıñ basşıları bergen aqparat edi” dep tüsinik bergeni esimde. Öytkeni, bwl swraq ol kezde bärimizdi tolğandırdı ğoy. Onıñ üstine biz qoğamdıq komissiyada negizinen Almatıda jwmıs istep jürgenbiz. Osı sözi ğana esimde, naqtı män-jayı esimde joq.

Azattıq