1950 jılı 22 şildede Almatı oblısınıñ Qaskeleñ qalasında tuğan. Almatı qalasındağı memlekettik horeografiyalıq uçilişesin tämamdağan, wstazı Marat Muntin. 2000-2013 jj. aralığında – K. Bayseyitova atındağı WOBT balet truppasınıñ bas baletmeysteri bolğan. 2007 jıldan Balet bayqauları halıqaralıq Federaciyasınıñ, Horeograftardıñ halıqaralıq odağınıñ müşesi. B. Asaf'evtiñ «Baqşasaray bwrqağı», P. Çaykovskiydiñ «Şelkunçik» jäne «Aqqu köli», L. Minkustıñ «Bayaderka», A. Adannıñ «Jizel'» baletteriniñ qoyuşı baletmeysteri, tağı da operalardağı bi nomerlerin, birneşe horeografiyalıq miniatyuralardı sahnalağan.

-Boris Asaf'evtiñ «Baqşasaray bwrqağı» horeografiyalıq poemasın Nikolay Volkovtıñ scenariy boyınşa 1934 jılı baletmeyster Rostislav Zaharov dünige äkelgeni belgili. Balettik spektakldiñ jaña redakciyasınıñ qoyuşı avtorınıñ biri öziñizsiz. Spektaklde özgerister bola ma?

— Bwrınğı Kirov atındağı teatrda R. Zaharov qoyğan keremet «Baqşasaray bwrqağı» baleti büginge deyin sahnadan tüspey keledi. Ärine, qazirgi zamannıñ tanımına jäne wlttıq mentalitetke qatıstı köp närseni özgertuge tura keldi. Salt pen dästür, qazaqı közqarasqa ekşep, ıqşamdap wsınıp otırmız. Osılayşa biz podnospen bidi, Gereydiñ ekinşi äyeliniñ biin, goremdegi tañ jäne küñder körinisinde jaña bi qoydıq. Älemdik horeografiyanıñ jauharına aynalğan keyipkerler – Mariya, Zarema, Vaclav, Gerey jäne Nwräli özgertilgen joq. Bwğan deyin atalğan baletpen jwmıs jasağanda keñestik stil'di wstanatınbız. Endi scenografiyası men kostyumderi körkem keletin spektaklimizdi älemdik standartqa säykestendirgimiz keledi. Qoyılımdı dayındau oñayğa soqqan joq, köp oylandıq, tolğandıq. Spektakldegi keñestik ideya töñireginde şoğırlanğan artıq-auısın alıp tastap, özimizdiñ qazaqı bolmısqa, tarihqa negizdep qayta äkeldik. A. Puşkinniñ tüpnwsqa poemasınıñ özin keñes uaqıtında sayasi jüyege ıñğaylap qoyılğan bolatın. A. Puşkin öz eñbeginde tarihi keyipker han Kereydi qazaq dep jazbağan, moñğol-tatar dep keltirgen. Sondıqtan körermender öz bağasın beredi, degenmen azdap qobalju bar. Eñ soñğı notağa deyin bilep şıqqanda ğana demimizdi tereñ şığaruğa boladı. Biraq dayındığımız joğarı dep ayta alamın.

-Twrsınbek ağa, bärimizdi eleñ etikizip otırğanı, erteñgi balettiñ twsaukeserinde öziñiz bas partiyada, Gerey hannıñ rölinde oynaydı ekensiz? Qobalju, tolğanu bar ma?

-Bwyırsa, iä, erteñ bas partiyada oynağalı otırmın. Qobalju bar. Osınday ülken sahnada jastardıñ aldına şığu degen öte ülken jauapkerşilik, sın sağat. Öytkeni qazirgi jastardıñ közqarası müldem özgeşe. Öte qobaljulımın, äytkenmen dayınmın. Sebebi 35 jıl osı partiyanı sahnağa alıp şığıp, somdağan özimmin, jastarğa körsetken özimmin.

-Reseydiñ Halıq ärtisi, «Astana Opera» baletiniñ körkemdik jetekşisi Altınay Asılmwratova bwl qoyılımğa teatrdıñ üş jetekşi solistin dayındap otır eken. Alayda Zarema partiyası öte qiın dep otır qay jağınan bolsın. Zaremanı qalıptastırğan bişi Tat'yana Veçeslova deñgeyinde bizdiñ qızdar bas partiyanı jetkize ala ma, qanşalıqtı qauqarlı?

-Bizdiñ betke wstar qızdarımızdıñ ekeuiniñ de dayındığı öte joğarı. Äygerim Beketaevanıñ swlu da sımbattı bet älpetiniñ özi-aq tartıp twradı. Erteñ spektakl'ge kelseñiz köresiz. Akterlıq darını jüreginen tögilip twradı. Harizma är adamda bola bermeydi. Sahnağa şığa kelgende Mädina men Äygerim erekşe swlulanıp, jarqırap ketedi. Sol sebepti de bişi qızdardı osınday rölderge tağayındap otırmız. Artqan jügimizdi olar köteredi dep oylaymız.

-Jalpı bwl qoyılımğa qanşa uaqıt dayındaldıñızdar?

-Tört ayday uaqıt ketti. Dayındalıp jürip te atı añızğa aynalğan horeograf YUriy Grigoroviçtiñ «Jañğaq şaqqış» spektaklin qoydıq. Sonımen erteñgi bolatın balette pantomimağa da den qoyılğan. Oqiğa Pol'şada jäne Baqşasarayda XVIII-XIX ğasırlar aralığında örbidi. Qoyılımğa qatısatın 92 adam – barlıq solistter, kordebalet, mimans ärtisteri. Spektakl'ge «Astana Opera» balettik truppası tolığımen qatısadı deuge boladı.

-Kompozitor Boris Asaf'ev jazğan muzıkası sol küyinşe qala bere me, älde özgerttiñizder me?

-Muzıkası özgerissiz qala beredi. «Baqşasaray bwrqağı» spektakliniñ älemdik sahnalardı bağındırğanına 80 jılğa juıqtadı. Kompozitor Boris Asaf'evtiñ jazğan muzıkası ädeyi horeodramağa şaqtalğan, yağni onıñ sahnalıq tili erekşe, ayqın äri tüsinikti. «Baqşasaray bwrqağınıñ» jaña redakciyasınıñ qoyuşı dirijeri – QR Eñbek siñirgen qayratkeri Aydar Äbjahanov. Qoyılımdı körip barıp qana bağa beruge boladı.

-Wlttıq mentalitet demekşi, ötkende «Astana Operanıñ» sahnasında B. Eyfmannıñ «Roden» baleti boldı. Qoyılım barısında skul'ptordıñ eñbekterine negizdelgen körinister qoyıldı. Mısalı müsinşiniñ «Poceluy» attı tuındısı. Nemese sahnada bişi köylegin sıpırıp tastap, jügirip jürgen körinisteri key körermenderge wnay qoymağanı şındıq. Jalpı balettik bidi wlt minezi men tanımına ikemdeu kerek siyaqtı ma, qalay oylaysız?

-Ädepsizdeu bolıp körinetin körinister erteñgi balette bolmaydı. Baletmeyster retinde bwl B. Eyfmannıñ «Rodeni» zamanaui modern ekendigin aytayın. Balet erekşe mazmwndı horeografiyasımen erekşelenedi. Qazaqi, auıldan kelgen qazaqtarğa keri äser etui mümkin, al qalalıq jerdegi jastardıñ qabıldauına jaqın boladı. Eger de balettiñ atı «Qozı körpeş – Bayan swlu» bolatın bolsa ädepsiz dünieler bolmaytın edi. Tuğannen beri biz olardıñ kim ekenin bilip östik. Ogyust Roden Franciyanıñ ataqtı müsinşisi, qoyğan avtor Reseydiki. Franciyadağı mädeniet degen bizdiñ mädenietimizge qarağanda älde qayda jatır, olardan öte arttamız. Olardıñ qabıldauı öte joğarı. Bizdiñ teatrımızdıñ eñ birinşi maqsatı körermen talğamın köteru, olar francuz baletin, amerikan baletin ajırata bilse deymin. Qazir balet äleminde «qazaq baleti» wğımı payda boldı. Bizdiñ spektaklderimiz, qanday da bir nomerler bolmasın, ol orındauşınıñ közqarası, akterlıq şeberligimen ayşıqtalıp twradı. «Qıpşaqtar biin» şeteldik gastrol'ge aparğanda, sırt eldegi körermen tañğaldı. Otandıq baletimizge janaşır bolıp jürgen azamattar qazirgi tañda qazaq baletin qalıptastıra aldı. «Karlo Feliçe» teatrına Italiyanıñ Genuya qalasına şaqırtu aldıq. Sondağı el-jwrt bizdiñ ärtisterimizdiñ biliktiligin, deñgeyiniñ joğarılığın aytıp tamsandı. Bwl – qazaq baletiniñ jeñisi.

-Ağa, onda ötkenge bir köz tiksek. Bir swhbatıñızda äkeñizdiñ sizdiñ sahnadağı biiñizdi birde-bir ret körmedi dep eske alıpsız. Äkeñiz qarsı bolğan bolsa, büginde aytulı jetistikke jetip otırğan balet önerine qalay keldiñiz?

-Äke-şeşem 7 jasımda internatqa berip, ükimet bağıp-qağıp jatır dep senip tapsırdı. Al horeografiyalıq uçilişege 11 jasımda bardım. Şara Jienqwlova apayımız meni 700 adamnıñ arasınan uçilişege iriktep aldı. Almatı uçilişesine barlıq oblıstardan tabanın tozdırıp jürip jinap, oqıtıp şığarğan birinşi bölimi bizdiñ top edi. «Rekord» degen kişkentay teledidardı birde qarap otırıp, «Aqqu köli» baletinde bilep jatqan Mahmwd Esembaevtı körip, baletke degen ıqılasım auıp, janıma jaqın sezildi. Söytip qwlşınıspen alğa wmtıla tüstim. Uçilişeden keyin Abay atındağı MAOBT-da eñbek ete bastadım. Meniñ baletke degen ıntıqtığım alğaş körgendegiden eş kemigen emes qazir de. Tınbay eñbek etip kele jatqanıma biıl 45 jıl toladı. Degenmen, osı baletke kelgenim äke-şeşemniñ arqası ğoy dep oylaymın. Sol däuirde balet qoğamğa jat öner bolsa da, olar iştey meniñ qalauımdı, talpınısımdı joqqa şığarmadı. Kezinde Astanada Şara Jienqwlova apamızdıñ atındağı balet mektebin aşqım keletindigin aytqan bolatınmın. Estuimşe jaqında bi akademiyası aşıluı kerek. Sol akademiyağa Şara Jienqwlovanıñ atı berilui mümkin, äli anıq emes.

-Äñgimeñizge rahmet, erteñge bas partiyanı sätti alıp şığuıñızğa tilektespiz!

Swhbattasqan Aya ÖMİRTAY, BAQ.KZ