Elimizdegi sayasi üderisterden sayasi küşterdiñ memleketşildik, wltşıldıq jäne rejimşildik wğımdarın şatastırıp alğanday oy qaldıradı. Soñğı uaqıtta jii aytılıp jürgen qazaqstandıq wlt twjırımdaması sonıñ ayğağı bolsa kerek.

Memleketşildik ideyasınıñ negizinde – eldiñ täuelsiz memleket retinde, wlt retinde damuın qarastıru ideyasın jatqızuğa boladı. Memleketşildik resmi bilikti qoldaumen ğana emes, oğan konstruktivti sın aytumen de, halıqtı, memleketti kemeldendiruge şaqırumen de körinis tabadı. Wltşıldıq wlttıq qwndılıqtardı memlekettik müddeniñ ortalıq, negizgi mäselesine aynaldıru, wlt müddesin qorğau, wlttı wlt retinde saqtap qalu, onıñ damuına jağday jasau ideyasınan tuındaytındığın tüsindirmese de belgili. Al rejimşildik degen belgili bir memlekette bilikke jetken sayasi partiyanıñ nemese sayasi liderdiñ bağıtın qoldau bolıp tabıladı.

Ökinişke qaray, bügingi Qazaqstanda osı üş wğım tek şatasıp qana ketpegen, sayasi ideologiya men procestiñ damuın tejeuşi negizgi faktorğa aynalıp otır. Wltşıldıq, ökinişke qaray, faşizm ideyasınıñ jalğası, memleketşildik internacionalizm ideyasınıñ ayqın ayğağı birlikke şaqıruşılıq, al rejimşildik birinşi kezekte memleketşildik dep qarastırıladı. Bwl tübirinde dwrıs emes wğımdar. Wlttıq müdde ärqaşanda memlekettiñ negizgi maqsatı, tiregi boluı kerek. Sonda ğana biz şınayı memleketşildikke jeteleytin ideologiyağa bet bwramız. Sondıqtan bolar, qazaqstandıq wlt ideyası biriktiruşi faktordan ajıratuşı faktorğa aynaluı mümkin. Sebebi, özge wlt ökilderi qazaqstandıq bolğannan özge wlttıñ ökildiginen bas tartpaydı. Al qazaq qazaqstandıqqa aynala almaydı. Sebebi, qazaq – qazaq. YAğni, memleketşil bolu üşin birinşi kezekte wltşıl boluı kerek. Al memleketşildik pen rejimşildiktiñ arasındağı araqatınas odan da ayqın tüsinikti. Qazaqstanda Elbasımızdıñ sayasi bağıtı men bağdarın qoldau nağız memleketşildik sekildi körinedi. Biraq kez kelgen sayasi jüyedegidey ideyalar plyuralizmi zamanında ömir sürip jatqan qoğamda bir ideya absolyutti basımdıqqa nemese sayasi monopoliyağa ie bolmauı kerek. YAğni, sayasi sezimi oppoziciyağa itermelegen twlğalardı da memleketşil märtebesinen ayıruğa bolmaydı. Mısal keltiru üşin alısqa barudıñ keregi joq. Qazaqtıñ wlı danası Abaydıñ özi – memleketşil, wltşıl twlğa. Nelikten? Öytkeni, qazaqtıñ qamın oylap, wlttı modernizaciyalau kerektigin uaqıtında tüsingen adam. Biraq Abaydıñ pikirleriniñ köbi öz kezindegi sayasi biliktiñ jüzege asırıp otırğan sayasatına qarsı boldı emes pe? YAğni, sayasi sın memleketşil adamdardıñ boyınan şığadı. Sebebi, memleketşil adam öz eliniñ bolaşağına nemqwraylı qaray almaydı.

Rejimşildiktiñ de birneşe körinisi bar. Bir adamdar rejimniñ ideyasın şın jan tänimen qoldap, onıñ mültiksizdigine senedi. Endi biri osı ideyalardı jüzege asıruda öz közqarasın bildirip, jaña bağdar oy qorıtuğa tırısadı. Endi bir jağdaylardı rejimşildik jağımpazdıqqa, egoisttike, sayasi bolaşaqtı boljay almauşılıq yaki sayasi basırlıqqa aparıp soğadı. Olar ädette jeke müdde basımdığına arqa süyeydi. YAğni, mwnday tiptegi rejimşil adam öziniñ boyınan wlt bolaşağı jaylı oydı alıstau wstaydı. Sebebi, ol adam üşin basqa adam oylap twjırımdamalardı jasap qoyadı. Ol – öziniñ sayasi erkinen bas tartqan adam. Ol sol rejimşildikten sayasi nemese ekonomikalıq tabıs tabudı közdeydi. Şındıqqa män bermeydi. Sebebi, şındıq aşı boluı mümkin. Qojayınğa qızmet etip sodan payda tabudı közdeytin keybir qayratkerlerge şındıq kerek emes. Sebebi, olar öz müddesinen basqa müddeni qabılday almaydı. Bizdiñ qoğamımızda qalıptasqan pikirge say kez kelgen biik qızmetke ornalasqan adam, memleket jäne qoğam qayratkeri. Biraq bizde qayratkerliktiñ oñ tüsinigi bar ma? Sonda qayratkerlik tek qana memlekettik qızmette biik şen alumen ğana şektele me? Ärine, joq. Qayratkerliktiñ kriterii osı memleketşildik pen wltşıldıq boluı kerek. Öz biliginen ayrılğısı kelmegendikten ötirik mälimet berip halqın aldağan şeneunikten qanday qayratkerlik kütuge boladı? Odan da sının aşıq aytıp, eldiñ qamın oylap jürgen azamattar qayratkerlik qasietke köbirek ie.

Qazaqstan – wlttıq memleket qwru jolındağı el. Bwl, ärine, özge wlttardı basıp-janşu mağınasın bildirmeydi. Bwl birinşi kezekte qazaq wltınıñ qwndılıqtarı men qazaq eliniñ bolaşağınıñ berik negizin qalau ideologiyasına arqa süyeytin memleket. Biz barlıq wlt ökilderine eşqanday qısım körsetpey, öz wlttıq qwndılıqtarımızdı siñdire aluımız kerek. Elbasımızdıñ «Qazaqstannıñ bolaşağı qazaq tilinde» nemese «Qazaqstandı biriktiretin negizgi faktor qazaq tili» sözderiniñ astarında da osı twjırımdama jatqan boluı kerek.

Biraq bwl bağıtta ne istelip jatır? Osığan nazar audarıp körelik. Köp jağdayda qazaq tili memlekettik til retinde ornıqpağandığın añğaru qiın emes. Birinşiden, Qazaqstanda memlekettik til audarma til küyinde ömir keşip jatır. YAğni, resmi mälimetterdiñ köbi aldımen orıs tilinde jasalıp, sosın qazaq tiline audarıladı. Bwl qwjattıñ sölin joğaltadı. Ekinşiden, memlekettik til sayasi mälimdemeler tili bolmay twr. Elimizdegi joğarı lauazım ieleri öz sözderin orısşa dayındap sosın onı kürmelgen tilderimen qazaqşağa audaruı tiis. Ärine, bwl tildi biluge degen ıntanıñ bir körinisi şığar. Biraq Qazaqstan Respublikasınıñ atınan özge elderde, tipti bwqaralıq aqparat qwraldarında öz oyların memlekettik tilde jetkize almaytın twlğalar qalay eldiñ aldında esep bere aladı? Olar qalay memleketşil, wltşıl bola aladı? Üşinşiden, memlekettik til kommerciyalıq jäne özge de operaciyalar kezinde qoldanılmaydı derlik. Nelikten? Biznestiñ tili ne orısşa, ne ağılşınşa. Qazaqtıñ tili biznes qauımdastıqtıñ kelissözderinde kerek emes tilge aynalıp baradı.  Bwl – qauipti. Törtinşiden, äsirese qalalıq jerde orıs tilin nemese ağılşın tilin bilu damu, örkendeu körinisi degen qoğamda pikir qalıptasqan. Tipti jwmısqa twruğa arnalğan habarlandırulardı oqısañız, onda orıs nemese ağılşın tilin bilu talap etiledi delinedi. Qazaq tili jayında tipti eşteñe körsetilmeydi. YAğni, qazaq tiliniñ qoldanılu ayası tar. Al onı keñeytu üşin mardımdı şaralar jüzege asırılıp otır dep ayta almaymız. Al biz osınday jüyeni wlttıq memleket, al onı qwruşılardı memleketşil adamdar dep ayta alamız ba? Äy, qaydam. Biz bügingi şeneunikterdi wltşıl dep te memleketşil dep te ayta almaspız.

Şıñğıs ERGÖBEK

Abai.kz