Bizdiñ balalıq däuirimizde tek qana qıtay ädebieti oqıtılatın edi. Sol sebepti bastauış sınıptarda qazaq ädebieti turalı eşteñe bilmeytinbiz dep aytuğa äbden bolatın. Alayda äkelerimizden, auıl qarttarınan, äjelerden degendey ertegi-añızdarğa elitip, Abay esimine de erte qanıqtıq.

Äsirese, äkemniñ auzınan ünemi «Abay aytıptı» degen sözderdi jii estitinbiz. Mısalı:

Äsempaz bolma är nege,

Önerpaz bolsañ arqalan.

Sende bir kerpiş düniege,

Ketigin tapta bar qalan.

Nemese:

Aqırın jürip anıq bas,

Eñbegiñ ketpes dalağa,

Üstazdıq qılğan jalıqpas,

Üyretuden balağa.

Jäne:

Aqıl men qayrat jol tabar,

Qaşqanğa da quğanğa….», - degenderdi alğaş ret äke auzınan jattadıq.

Keyin oylasam  külli qazaqtıñ maqtanına aynalğan Abay säulesiniñ bizdiñ auılğa keñinen tüsuiniñ birneşe tarihi negizi bar eken.

Birinşiden, bizdiñ kereydiñ şejireşi qarttarı Abaydı ataqtı kerey Jänibek batırdıñ jieni qılıp aytadı. Abaydıñ arğı atası Irğızbay Jänibekke küyeu bala, yağni onıñ tuğan qarındası Ermek tobıqtınıñ jigitine, sonau Irğız özeni boyında jürgende tuğan Irğızbayğa qosılıp, Öskenbaydı düniege äkel­geni, odan Qwnanbay, odan Abay bolıp jalğasıp jatatını tarihi şındıq. Er Jänibektiñ jalğız qızı Äymen de Ibıray Altınsarinniñ äjesi, yağni Balğoja bidiñ bäybişesi bolğan.

Osı sebepterge baylanıstı Abaydıñ özi de: «jigit tağayına tartıp tumauşı ma edi» dep aytıptı dep, qarttarımız äri batır äri şeşen er Jänibektiñ suırıp salmalıq bir tegin Abaydan tapqanday bolatın. Abaydıñ äkesi Qwnanbaydıñ Ör Altaydağı abaq kerey arasında bolıp qaytqanın da ülken añızben aytuşı edi. Qwnaybay esimin ağa swltandıqpen emes, «ağa balası» dep qadirlep, qwrmetteytin. Jien retinde de büyregi bwrılıp twratın.

Ekinşiden, Qwnanbay auılımen bolğan qwdandalıq jäne basqa da baylanıstar. Öteu babamızdıñ däurendep twrğan şağında balası Şomaq ta pısıq, atqa miner azamattıñ biri bolıp, oğan Qwnanbay auılınıñ bir qızına qwdalasıp, onı kelin qılıp aladı. Sol Şomaqtan tuğan Twrğambay aşamaylı erge minetin bolğanda ata-anası onı nağaşılarına ertip baradı. Törkindep kelgen qızdı kütip alğan Qwnanbay qajı «jienime at mingizip qaytaramın» dep eki qwlağı qap-qara möldir aqboz at sıylap, oğan köksauır bılğarımen şıbarlanıp qaptalğan, bwrşaq bastı şegemen aldı-artqı qastarına altın jalatıp, jez qaptağan er salıp qaytaradı. Qazir sol er Altaydıñ Şirikşi degen jerinde Twrğambaydıñ nemeresi Ömirbek Baymwhametwlınıñ üyinde saqtaulı.

Qwnanbay qajı men Altaydağı Mämetek töre(Mämi beysiniñ qayın atası) arasında da bir-birin sınap, sıylasqan qızıqtı hikayalar bar.

Bazarqwl Eşen qajı(şın atı Mäsalima) Jwrtbaywlı üşinşi retki qajılıq saparınan qaytıp kele jatıp, 1904 jıldar şaması Qarqaralıda qaytıs bolıp, uaqıttıq sol jerge amanat jerlenedi. 1905 jılı Qanapiya beysi, Nwrtaza qajı, esirkep Qwrmanhan Bozaywlı sekildi adamdar Eşen qajınıñ basına kümbez ornatıp qaytadı.

Olar qaytar jolında Abayğa as berip jatqan Qwnanbay auılın soğıp, Aygerim men aqınnıñ wrpaqtarına köñil aytıp, qwran oqidı.

Joğarıdağı qarım-qatınastardan qalsa, bizdiñ auıl Keñes ökimeti ornağannan keyin ğana qazirgi Şığıs Qazaqstan obılısınıñ Zaysan audanınan Qıtayğa qaray auğandıqtan, oğan deyin Abay önegesin qabıldaudıñ şekaralıq şektemesine wşırağan joq.

Üşinşiden, Äzimbay Berdeşwlı, Zyat Şäkerimwlı bastağan Qwnanbay auılınıñ adamdarınıñ 1931 jılı Qıtayğa qaşıp ötip, Altayğa at basın tireui de sol däuirdegi Altay ädebieti men mädenietine belgili ıqpal ettti. Äkemniñ ağası Bidahmet Mwqaywlı ol kisilerdiñ oqiğasın jır qılıp aytıp otıratın.

Törtinşiden, äkem Şäken Mwqaywlı bolsın, onıñ ağaları Bidahmet, Qızır bäri de «kitaptı jastanıp oqidı» degendey bilimge qwmar jandar boldı. Äkem: «armiyadağı kezimde kitaptı öte köp oqıdım. Köbi Keñester odağınan kelgen ädebietter edi» deytin äñgimelerinde. Onısı 1957 jılğa deyingi Qıtay-Keñes Odağı arasındağı ärtürli baylanıstıñ tereñdeui, äsirese, mädeniet almasu, ädebiettik qarım-qatınastarğa baylanıstı Qazaqstan jazuşıları şığarmalarınıñ Şınjañğa köbirek jetip twrğanın meñzegeni edi.

Osılayşa külli Qazaqqa maqtanış bolğan Abay ruhı Qıtay qoğamı esik terezesin tars bekitip alğan «töñkeris» zamanında da bizdiñ auılda şam- şırağın söndirgen joq.

Jädi Şäkenwlı

ABAI.KZ