Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi
Qazaqtıñ tüp atası — batır Türik
kerey.kz
Qazaqtıñ tüp atası — batır Türik,
«Arabsıñ» degen sözdiñ tübi şirik.
«Pälenşe sahabanıñ zatısıñ» dep,
Aldağan din jamılğan öñkey jülik.
Adamnıñ twqımınan – Nwq payğambar,
Üş wlı – Ham, Sam, YAfas, mine, osılar.
YAfastıñ bir balası Türik degen,
Örbigen sonan ösip talay jandar.
Boladı arab jwrtı – Samnıñ wlı,
Biledi şejireniñ bäri mwnı.
Türiktiñ şın atı eken Nadwlwşe.
Türik dep nege atandı tıñda sonı.
Qarlı Altay qattı suıq tauda jürip,
Ot jaqqan Nadwlwşe oymen bilip.
Suıqtan söytip elin saqtağan soñ,
Türik dep han kötergen patşa qılıp.
Oq ötpes – türik degen – temir twmaq,
At qoyğan wyqastırıp eli tım-aq.
Jan saqtar temir kiim, ot el saqtar,
Emes pe jarasımdı, körseñ sınap.
Atalğan söytip Türik Nadwlwşe,
Ol kezde jıldar ötti mıñdap neşe.
Türikten şıqqan talay sayıpqıran,
Jer jüzi titirengen türik dese.
Kim bilmes bayağı ötken Oğwzhandı,
Qaratqan qol astına talay jandı.
Basında Aziyanı tügel bilep,
Ürim, Parsı, Arabtıñ da köbin aldı.
Jazadı talay eldiñ jazuşısı,
«Adamnıñ özgeşe, – dep, – qılğan isi».
340 jıl bwrın payğambardan,
Atağı jer jüzine şıqqan kisi.
Oğwzhan – Mwğılhannıñ nemeresi,
Qarahan edi onıñ öz äkesi.
Erligi, estiligi, ädileti,
Älemde bolğan emes bir teñdesi.
Aytayın Atillanıñ qılğan isin,
Siqır dep oylağan jwrt qayrat, küşin.
Aziyanı tügel bilep, Evropanıñ
Köbi auğan Atilladan qorıqqanı üşin.
Atilla — Mwnjıqhannıñ balası edi,
Bası ülken, keudesi keñ, alasa edi.
1500 jılday boldı ölgenine,
Onıñ da qılğan isi tamaşa edi.
Qayteyin ayta berip alğan jerin,
Atañnıñ oyğa tüsir sonday erin.
Qor bolıp osı künde otırsıñ da,
Qozğalsın ötkendi oylap işte şeriñ.
Kim bilmes keşegi ötken Şıñğıshandı,
Jartısın dünieniñ tügel aldı.
Talayın Evropanıñ bas igizip,
Qorqıtıp Qıtayğa da alım saldı.
Qolına tuıp edi qan uıstap,
Älemdi bileytwğın ülgi nwsqap.
Qoyılğan Şıñğıstauğa sonıñ atı,
Özenin osı haqan ketken qıstap.
Ortasın arab, qıtay tügel alıp,
Aziya, Evropağa jarlıq salıp.
Meyirimdi, alğan elge ädiletti.
Ketedi, qarsılassa, qanğa malıp.
800 tuğanın jılğa toldı,
Temuçin atın bwzıp, Şıñğıs qoydı.
Şıdamdı Şıñğıs degen mıqtı demek,
Otızğa kelmey twrıp baqıt qondı.
Ol tuğan Bülünjıldıq degen jerde,
Rahımdı qol astında kirgen elge.
Ne dinge, ne ğwrıpqa qol swqpağan,
Oy jiber, mine, osınday kemeñgerge.
Keşegi Ämir Temir qanday edi,
Älemge jaqqan jarıq şamday edi,
Mine onıñ tuğanına 600 jıl,
Batırdıñ sayıpqıran mañdayı edi.
Äkesi Tarağay da batır edi,
Kişi degen jerdi bilep jatır edi.
Tu wstap Ämir Temir atqa mindi,
Jazasın talay jauı tartıp edi.
Şıñğıstıñ alğan jerin o dağı alğan,
Bolmaydı bwl sözimniñ biri jalğan.
Türiktiñ han Yıldırım Bayazitin
Ağaşqa jeñip wstap tañıp alğan.
Dwşpannan qarsı kelse qan ağızğan,
Bir emes mwnday qandı köp ağızğan.
Alğanda Asfahandı köp soğısıp,
Jetpis mıñ bas süyekten üy salğızğan.
Türikten talay sabaz batır kelgen,
Şıqqan ba onday batır böten elden.
Qıtaydı şabamın dep bara jatıp,
Ol Temir däl jetpis bir jasında ölgen.
Kim bilmes keşegi ötken Toqtamıstı,
Orıstan alım alıp, kördey qıstı.
Qazaq pen noğaylınıñ aqındarı,
Edige, Toqtamıstı jır qılıptı.
Demeñiz ataqtınıñ bärin de jaz,
Jazuğa tügel terip jetpes qağaz.
Keyingi aytılatın sözdi tıñda,
Türikten tağı qanday şıqqan sabaz.
Joğarğı aytqanımdı qılsañ payım,
Qwya ber qwlağıña wqqan sayın.
Bwl künde Stambulda bölek twrğan,
Aytayın endi Ospandı türik jayın.
Türiktiñ Saqa degen bir tabı edi ol,
Tauına Gimalaydıñ barıptı ol.
Saqadan qañlı degen tap bölinip,
Baruğa Ürim jerine tartıptı jol.
Solardıñ ketkenine 700 jıl,
Aytıldı biraz odan, onı da bil.
Kez bolıp kezip jürip zor baqıtqa,
Qanday baq berdi täñiri, sonı esep qıl.
Qañlınıñ hanı bolğan Qiya degen,
Jer alıp, erlikpenen el bilegen.
Ol ölip, jalğız wlı er Süleymen,
Sol jerden qayta köşip, jönep bergen.
Evfrattıñ dariyasına kelip jetken,
Su tasıp, nöser qwyıp asqan şekten.
Aldı-artqa qaza kelse qarata ma,
Qapıda er Süleymen suğa ketken.
Talaptı tağdır oğan bala bergen,
Qayratı, aqılı artıq dana bergen.
Er Twğırıl – Süleymenniñ jalğız wlı,
Sol jerde 400 üymen qala bergen.
Köşse de öñkey qañlı, köşpey qalğan,
Erlikpen mañındağı eldi alğan.
Birtalay az uaqıt äsker jiıp,
Er Twğırıl esti batır dep atalğan.
Han emes, köp äskerdiñ bası bolğan,
Qartayıp süytip jürip jası tolğan.
Ornına Ospan degen wlı otırıp,
Er Twğırıl 90 jasta opat bolğan.
Osı Ospan köp el alıp han bolıptı,
Aqıldı, asa aylalı jan bolıptı.
Kelgenşe osı kezge sol at öşpey.
«Ospandı türik» degen dañ bolıptı.
Wğıp al osı sözdi, jas wlandar,
Öz baurıñ ol türik te, osını añğar.
Qwl bolıp biz qorlıqta otırsaq ta,
Köp şıqqan atamızdan arıstandar.
Şıñğıstıñ ülken wlı Joşı han ğoy,
Balası Batu-dağı batır jan ğoy.
Sart, noğay, qalmaq, qırğız, qıpşaq,
Basında bäri soğan qarağan ğoy.
Orıstı alğaş alğan Batu özi
1243 jıldıñ kezi.
«Sağımğa sadaq ilgen Sayın han» dep,
Batuğa qoyılğan at laqap edi.
Batumen bir tuısqan Toqay temir,
Köşpeli Kök ordanı sol bilep jür.
Bizdiñ el onda qazaq atanğan joq,
Sart, noğay, qazaq, qalmaq – tübimiz bir.
Batudıñ jwrağatı – Özbek han,
Twsında bolğan eken ol mwsılman.
«Din qaldı Özbekten» degen maqal,
Qalmaydı äli künge auzımızdan.
Temirhan – Toqaytemir jwrağatı,
Deytwğın Ormanbet han laqap atı.
Aynıtpay atasınıñ ornın basqan,
Türiktiñ ol dağı bir asıl zatı.
1446 jıl kelgende,
Ormanbet qaza jetip ol ölgende.
Talasıp, zor handıqqa wsaq handar,
Bıt-şıt qıp noğaylını tört bölgende.
Astrahan, Qırım, Qazan qalasında
Bolıptı tört bölek han talasında.
Bilegen bergi şetti Äbilqayır
1450 jıldıñ şamasında.
Osı kez bizdiñ «qazaq» atanğandıq,
Türikte bir ädet bar eski zañdıq –
Tamızıp, qanın sütke qosıp işip,
«Anda» dep jasaydı eken tuısqandıq.
Tuısqa anda bolğan qaramaydı,
Jaqın dep qan qosılmay sanamaydı.
İşse de qay wrumen qanın qosıp,
«Bir tuğan jaqınım» dep bağalaydı.
Qwralğan är rudan qazaq bası,
Anda bop qan qosılğan qarındası.
«El bolıp, öz erkimen erkin jürgen»
Degen söz – qazaqtıqtıñ mağınası.
Qazaqtıñ Äz Jänibek hanı bolğan,
Bilegen sırtın noğay zañı bolğan.
Arğınnıñ arğı atası Dayır qoja,
Deytwğın bir ädil bi tağı bolğan.
Ol bidi Äbilqayır jaqsı körgen,
«Aqjol» dep oñ tizeden orın bergen.
Qobılandı qara qıpşaq batır edi,
Namıs qıp kündestikpen şaytanğa ergen.
Öltirgen añdıp jürip Aqjol bidi,
Qazaqqa osı jwmıs auır tidi.
Qısasqa Qobılandını öltirem dep,
Jar salıp, Äz Jänibek halqın jidı.
Jalınğan «üş kisiniñ qwnın al» dep,
Almağan «bizge kerek emes mal» dep.
Bermegen Äbilqayır Qobılandını,
«Mwnı öltirseñ, qalğan el bwzılar» dep.
Sondıqtan ökpe qılıp qazaq köşken,
Qıpşaqtı şauıp-janşıp, qattı öştesken.
«Şudağı Şağataydıñ näsilinen,
Qaraymız Mwğıltemir hanğa» desken.
Äskerin üşke bölgen Äz Jänibek,
Wlı jüz, orta jüz ben kişi jüz dep.
Şağatay twqımınan Ahmet-Alaş.
Üstinen köşken eldiñ twrğan bilep.
Ol kezde qazaq, qalmaq jerge talas,
Bolsa da twqımı bir, zatı aralas.
Ahmetti «Äzireyil alaşsıñ» dep,
Qalmaqtar onıñ atın qoyğan Alaş.
1500 jıl bolarda batır Şaybaq,
Näsilin Ämir Temir tügel aydap.
Samarhand pen Bwqardı tartıp alıp,
Taşkentke de kiripti közi jaynap.
Soğısqan Oratöbe degen jerde,
Wqsağan ağızğan qan aqqan selge.
«Özbek — öz ağam, sart – sadağam» dep,
Bolısqan sonda qazaq Şaybaq erge.
Bwl Şaybaq – Äbilqayır nemeresi,
Ataqtı Özbektiñ şöberesi.
Öltirip Alaş handı, Taşkentti alğan,
Üyirin qayta taptı degen osı.
Balası Äz Jänibek – Qasım edi,
Atağı sol soğısta asıp edi.
«Qasımnıñ qasqa jolın» sol şığarğan,
Taşkenniñ altın tağın basıp edi.
Qasımnıñ balası edi Sığay hanıñ,
Twr edi tügel bilep Taşkent mañın.
Sığaydıñ balası eken Täuekel han,
Aytayın sart Taşkentti qayta alğanın.
1598 jıldıñ kezi,
Twrsınhan Taşkentti alıp, sol biledi,
Türikke sart atanğan han bop twrğan,
Bwl Twrsın – Şaybaq erdiñ twqımı edi.
Esimhan Täuekelden tuıp qalğan,
«Esimniñ eski jolı» zañ şığarğan.
Öltirip tün işinde Twrsınhandı,
Taşkentti, sarttı şauıp, qaytıp alğan.
1600 jılğa tayanğanda,
Esimhan eski tağın qayta alğanda.
Aybike, Qoñırbike, Nwrbikeni
Oljalap alıp kelgen sol barğanda.
Twrsındı öltirerde tünde barıp,
Küzetşisin esiktiñ baylap alıp.
Esimniñ qasındağı bir jırşısı,
Oyatqan Twrsınhandı änge salıp.
Sonday er bügin qayda, Qwdayım-au,
Bwl eldiñ büytip qor bop twrğanı anau.
Ölmegen Twrsınhandı oyatqanda,
Tölegen jırşısınıñ sözi mınau:
«Ey, qatağannıñ han Twrsın,
Kim aramdı ant wrsın.
Jetim eldi jılatıp,
Jer täñirisip jatırsıñ,
Han emessiñ – qatınsıñ.
Qazaq keldi – qapılsıñ.
Altın taqta jatsañ da,
Ajalıñ jetken paqırsıñ.
Könbeseñ de könersiñ,
Imanıñdı ayt, ölersiñ.
Eñsegey boylı er Esim
Şaşqalı twr qanıñdı,
Alğalı twr janıñdı,
Keşikpey sonan körersiñ».
Esimniñ Salqam Jäñgir balası edi,
Ol dağı qalıñ eldiñ panası edi.
Jäñgirdiñ qalmaq qızı qatınınan
Äz Täuke adamzattıñ danası edi.
Qızı edi Qayıp hannıñ bir qatını,
Osıdan Uälibaqı tuğan wlı,
Äz Täuke han bolğan soñ ökpe qılıp,
Ketipti Ürgenişke deyin mwnı.
Osı edi Abılaydıñ arğı atası,
Bolmaydı bwl sözimniñ eş qatası,
Abılaydıñ osı atası sol jaqta ölip,
Han bolğan mwnda kelip qara bası.
Bwl jerde Abılaydı toqtatayın,
Qarañdar şejiremnen onıñ jayın.
«Basında Kültöbeniñ künde keñes»
Jol salğan Äz Täukeni söz qılayın.
Aqılı aydın köldey tol'ş twrğan,
«Qasqa jol», «Eski joldı» tolıqtırğan.
Bekitip birjolata qazaq zañın.
Jol salıp, minsiz qılıp ornıqtırğan.
Azdan soñ jau köbeyip bolğan qauip,
Qazaqtı tws-twsınan är el şauıp.
1552 jıldarında
Şetine Amudariya barğan auıp.
Balası Bolat han bop, Äz Täuke ölgen,
Han şıqqan Nädir degen parsı elden.
Jan-jağın älgi Nädir jalmağan soñ,
Qayta auıp bizdiñ qazaq Sırğa kelgen.
Kelgeni 1700 şamasında,
Qalmaq bar bwrın Sırdıñ jağasında.
«Äri otır», «beri otır» dep talas şığıp,
Bolıptı talay soğıs arasında.
Qazaqtan, qalmaqtan da qandar jauğan,
Az emes ölgen adam adır taudan.
1723 jıl şamasında,
Jeñilip, äri jwtap qazaq auğan.
Qazaqtar Qarataudan asa köşken,
«Aqtaban şwbırındı boldı» desken.
Twsında Abılaydıñ qalmaqtı ayday,
Qorlıqtan kek alğanı qalmaydı esten.
Jazğanmın endigisin mwnan bwrın,
Şejiremniñ «Eñlik-Kebek» oqı birin.
Osığan sonı qosıp jattap alsañ,
Bilersiñ tüp atañnıñ barlıq sırın.
ŞÄKÄRİM QWDAYBERDİWLI
Pikir qaldıru