«Канадада жүріп те қазақ тілін үйренуге талпынатындар бар»

«Kanadada jürip te qazaq tilin üyrenuge talpınatındar bar»

| Oct 20, 2015

Azattıqqa swhbat bergen Kanada qazağı Qazaqstannan köşip adamdardıñ öz mädenietin saqtauğa tırısatının aytadı. Kanadada jüzdegen qazaq otbası twradı.

Erjan Nwrqasen, Kanadada twratın qazaq. Suret onıñ Facebook paraqşasınan alındı.

Erjan Nwrqasen – Kanadanıñ Vinnipeg qalasınıñ twrğını.

2007 jılı Almatı oblısınan qonıs audarğan ol jergilikti kompaniyalardıñ birinde sapa inspektorı bolıp qızmet isteydi.

Erjan Azattıqqa özi twrıp jatqan eldiñ jäne sonda twratın qazaqtardıñ mädenieti men olardı qazir ne tolğandıratını turalı äñgimelep bergen edi.

Erjan Nwrqasenniñ Azattıq tilşisi Nwrtay Lahanwlına bergen skype-swhbatı:

http://flashvideo.rferl.org/Videoroot/Pangeavideo/2015/10/6/60/6055519d-6b8e-422e-8b7d-33303f34fd16.mp4

Azattıq: – Kanadağa qonıs audaruıñızğa ne sebep boldı?

Erjan Nwrqasen: – Ömir bir-aq ret beriledi. Basqa memleketterde twrıp, eldi, jerdi köreyin degen oy boldı. Oğan qosa bwl jaqta jwmıs ta köp.

Azattıq: – Jergilikti halıqtıñ ömir süru stiliniñ Qazaqstanmen salıstırğanda ayırmaşılğı bar me eken, bar bolsa, qanşalıqtı?

Erjan Nwrqasen: – Şınımdı aytsam, mwnda demokratiya talaptarı üstem deuge boladı. Adamğa jağımdı jaqtarı köp. Öte qauipsiz memleket. Twrğındarı da öte sıpayı. Sosın meni bir tañqaldırğanı jergilikti twrğındar sırttan qonıs audarıp kelgen özge wlt ökilderiniñ wlttıq ürdisterin saqtauın qoldap, jigerlendirip otıradı. Mısalı, mädeniet festivali, küzgi jügeri-alma festivali sekildi jılına tört märte ärtürli mädeni bayqaular bolıp twradı. Sol kezde är wlttıñ ökilderi bes otbasıdan assa, olarğa arnayı orın bölip,wlttıq mädenietterin, wlttıq tağamdarın, wlttıq bwyımdarı men kiimderin körsetuge, slayd-şou jasauğa mümkindik tudıradı. Är wlt özi köşip kelgen memleketiniñ de tuın ilip qoya aladı.

Azattıq: – YAğni «özge elden qonıs audarğan adamnıñ jergilikti twrğındarmen birden siñisip ketuine qolaylı el» deysiz ğoy?

Erjan Nwrqasen: – Solay. Mısalı, bwl jerde ejelden twratın qazaqtar öte az. Soğıs jıldarında twtqınğa tüsip, osında köşip keyin qalıp qoyğan biren-saran adamdardıñ wrpaqtarı bar. Biraq olar qazaq tilin bilmeydi. Al qazaqtardıñ basım köpşiligi ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarınan bastap kelgender.

Azattıq: – Kanadada qanşa qazaq twradı? Olardıñ biri birimen qarım -qatınası qalay?

Erjan Nwrqasenniñ Facebook paraqşasınan alınğan sureti.

Erjan Nwrqasen: – Men twrğan jer ortalıq provinciya bolıp eseptelinedi. Bwl jerde jwmıs isteuge jetkilikti mümkindik jasalğan jäne mwnda köşip keluşiler de köp. Sondıqtan däl qazir naqtı qanşa ekenin ayta almaymın. Biraq bwğan deyingi şamalauımız boyınşa qazaqtardıñ eñ köp şoğırlanğan jeri Toronto bolıp eseptelinetin. Onda 100 şamalı otbası twradı. Odan keyingi orında Vankuver twr. Vankuverde 70 şamalı otbası twradı. Torontodağı qazaqtar naurız merekesin toylap twradı. Özderi jeke qauımdastıq retinde tirkelip alğan. Jalpı, Kanadadağı qazaqtar bir-birimen öte jaqsı aralasıp twradı. Tağı bir nazar audaratın mäsele Qazaqstannan Kanadağa qonıs audarğandardıñ basım böligi orıstildi bolıp keledi.

Azattıq: – Qazaqtar şoğırlanıp qonıstanğan elderdiñ keybirinde qazaqtildi jeksenbilik mektepter jwmıs jasaydı. Sizderde onday mümkindikter bar ma?

Erjan Nwrqasen: – Orıstildilerge jergilikti twrğındar «Öz tiliñde nege söylemeysiñ? Sende til joq pa?» dep küledi. Soğan namıstanğan köp qazaqtar qazir balalarına mwğalim tauıp oqıtıp, qazaqşa biletin otbasılarmen aralasıp äreket jasap, osında kelip qazaq boluğa wmtılıp jatır. Al mektep aşuğa mümkindigimiz bolmay jatır. Al mwndağı mektepter negizinen ağılşın jäne francuz tilin oqıtadı.

Azattıq: – Birer kün bwrın Amerikada käsipqoy bokstan qazaqstandıq Gennadiy Golovkin men kanadalıq David Lem'eniñ arasında jekpe-jek boldı. Şınıñızdı aytıñızşı, kimge janküyer boldıñız?

Golovkin-Lem'e jekpe-jeginen keyin äleumettik jelige kirsem, Kanadada twratın qazaqtardıñ bäri Golovkinniñ jeñisimen bir-birin qwttıqtap jatır eken. Äyteuir, qayda jürsek te qanımız Qazaqstan dep soğıp twradı ğoy.

Erjan Nwrqasen: – Biz Golovkinge janküyer boldıq. Golovkin-Lem'e jekpe-jeginen keyin äleumettik jelige kirsem, Kanadada twratın qazaqtardıñ bäri Golovkinniñ jeñisimen bir-birin qwttıqtap jatır eken. Äyteuir, qayda jürsek te qanımız Qazaqstan dep soğıp twradı ğoy.

Azattıq: – Qazaqstanğa qayta oralu oyıñız joq pa? «Kisi elinde swltan bolğanşa, öz eliñde wltan bol» deytinder de bar ğoy…

Erjan Nwrqasen: – Qartayğanda bolmasa äzirge onday oy joq. Tek bes jıldan keyin Qazaqstanda nemese Qazaqstanmen şekaralas elderdiñ birinen jeke isimdi aşsam, sol arqılı elge jii barıp-kelip twrsam degen jospar bar.

Azattıq: – Swhbatıñızğa rahmet.

Nwrtay LAHANWLI

Azattıq radiosı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda