ҰЛЫТАУҒА ШЫҚТЫҢ БА? | Kerey.kz/Керей.кз

WLITAUĞA ŞIQTIÑ BA?

| Nov 7, 2015

Qazaqta: «Wlıtauğa şıqtıñ ba, wlar etin jediñ be?» deytin äygili söz tirkesi bar ğoy. Osını alğaş estigende, astarınan bir erekşe añsardı sezgendey bolıp edim. Keyin bilsem, bwl bizdiñ arğı-bergi şejiremizben etene baylanısıp jatqan wlı atau eken. Äbilqayırdan bölinip şıqqan Kerey men Jänibektiñ de aldımen osılay qaray tartqanı tegin emes. Mwnda say-süyegiñdi sırqıratatın ülken sır, qanğa tartatın qwbılıs jatqanın sosın barıp tüsindim. Bwl ejelgi jwrttıñ jwrnağın izdep, tuı qwlağan Altın Ordanıñ mäñgilik mekenine qaray wmtılğan tabiği tüysik edi. Kezinde osında otırğan Ketbwğa, Toqtamıs, Edige siyaqtı arğı atalarınıñ aruağın attap ötpeytin ülken önegeden tuğan babalarımızdıñ betalısı boldı. Eski tarihi derekterde Wlıtaudı alğaş tilge tiek etken adam Gerodot eken. Tamırdıñ (Twmar da, Tamiris te emes) Kirdiñ (Kir de Altaydan kelgen äuletten şıqqan) basın qalay alğanın jan-jaqtı bayandağan grek tarihşısı saq hanşayımınıñ parsılarmen soğısqa da däl osı aradan attanğanın täptiştep twrıp jazadı. Francuz tarihşısı A. T'eri de Edildiñ (Atilla) jahan jorığın osı öñirden bastağanın atap ötipti. Ordalıqtardıñ jırğalañ jwrtı bolğan qasietti ölkeni euraziya ideyasınıñ atası sanalatın gumanist-ğalım P.N. Savickiyden artıq eşkim wlıqtağan emes: «Qazaqstannıñ inju-marjanı Wlıtau men Mwğaljar qanday ğajap! Bwlardıñ bäri baytaq daladağı qorıqtar, damudıñ jäy ğana ortalıqtarı emes, etnostardıñ ösip-öngen ortası, «kieli orındardıñ» eñ qwdırettileri!» dep jazıptı, jarıqtıq… Mine, bizdiñ Wlıqtau osınday ölke! Jer jüziniñ şañın şığarğan ataqtı qolbasşılardıñ barlığı derlik osı jaqtan öziniñ wlı missiyasın orındauğa attanıptı. Qazaq handarı da onı sondıqtan ayırıqşa qasterlep, babalarınıñ beyiti siyaqtı sanağan. Bwl adamzat tarihına ülken betbwrıs jasap, bükil bolmısı jılqımen bite qaynasıp ketken, är ğasır sayın atınıñ twyağınıñ dübirimen azğın älemdi şırt wyqıdan oyatıp otırğan wlı jaugerlerdiñ äuelgi jwrtı, adamzatqa birinşi bolıp äuretin jabatın şalbar kigizip, äskeri önerdiñ älippesin üyretken jaujürek batırlardıñ atamekeni edi. Osınday jerdiñ aqırında qara şañıraqqa ie bolıp qalğan qazaqqa ğana qwttı qonıs bolıp qalğanı da beker emes, TÄÑİRDİÑ tosın sıyı dep bilemin………

Jolımbet Mäkiş

Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
Qızıq…

kerey.kz

1989 jılı Qazaq SSR-dıñ memlekettik tili bireu, ol qazaq tili bolğan. 2026 jılı Qazaqstan Respublikasında memlekettik til bireu, ol qazaq tili bolmaq. Mäsele, 37 jıldan beri publikaciyağa til turalı baptıñ 1- tarmağın körsetip (qoğamdağı wltşıldıqtı basu üşin) al isjüzinde 2- tarmaqpen basa jwmıs isteuinde jatır. 1989 jıldan beri qazaq tiliniñ qwzireti konstituciyanıñ küşinen köbirek qazaq wltşılarınıñ inerciyasınıñ arqasında örkendedi. Öytkeni qazaqtildi orta urbanizaciyalandı, bılayşa aytqanda qaladağı mädeni aymaqtardı qazaqtildi işki migraciya basıp aldı. Qazaqşa mektep, bala-baqşa, orta jäne şağın biznes tb bäri işki migraciya men urbanizaciyanıñ esebinde köbeydi. Konstituciyada mem-til qazaq tili dep körsetilse de mem-jüye 2-tarmaqpen jwmıs jasadı. Al keybir mekemeler men oblıstardağı qazaq tiline basımdıqtıñ berilui tikeley demografiyalıq
Matematikanıñ Nature-sı men Science-ı

kerey.kz

Matematikanıñ Nature-sı men Science-ı: Matematika salası ärdayım basqa ğılımdardan erekşelenip twradı jäne eşbir ğılımnan täuelsiz, öz aldına damıp keledi. Kerisinşe, köptegen basqa ğılım salaların matematikasız elestetu qiın. Bügingi jazbamda matematikanıñ tağı birneşe erekşeligin atap ötkim keledi. Bwl aqparat ğılımi ortada jürgen köptegen adamdarğa paydalı boladı dep ümittenemin. Barlığımız biletindey, köptegen ğılım salaları üşin eñ joğarı marapat sanalatın Nobel' sıylığı matematikterge berilmeydi. Alayda bwl matematikter Nobel' aluğa qabiletti emes degendi bildirmeydi. Kerisinşe, basqa salalar boyınşa Nobel' sıylığın alğan matematikter de bar. Matematikterdiñ «Nobeli» sanalatın älemde eñ iri eki sıylıq bar. Birinşisi – Fil'ds sıylığı. Bwl marapat 40 jasqa deyingi eñ üzdik matematikterge, wzaq jıldar boyı şeşilmey kelgen asa kürdeli esepterdi şeşken
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda