Gülnär qarındas, ekeuimiz Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ bauırında diasporanıñ pwşpağın birimiz orısşa, birimiz qazaqşa ilep edik. Onda sen qazaqşağa qaqalıp söyleytinsiñ. Men orısşadan odağaylap jüretinmin. Seniñ qazaq taqırıbın qauzağanıña sırttay tileules boldım. Dese de, ekeuimiz bir esikten kirip şıqsaq ta eki wlttıñ ökili siyaqtı şüyirkelese almaytınbız.
Ösekke köp ilingenimen özeginde jamandığı joq Talğat Mamaşev bir jolı mağan: «Meñdiqwlovanıñ äkesi qazaqtan şıqqan körnekti arhitektor Malbağar Meñdiqwlov degen kisi bolğan. Özi akademik Manaş Qozıbaevtıñ aldın körgen talaptı qız. Endi mine diaspora taqırıbın köterip jür» dep seni maqtağanı bar. Tipti qauımdastıq tarapınan alınğan ğılımi taqırıptardı qorğap eñbek jazğanıñ üşin memlekettik bağdarlamağa da bir kitabıñdı kirgizgenbiz sol jıldarı.
Ärine, bwl özi talas-tartısı köp auqımdı taqırıp bolğasın ausay tüsiretin kezi de köp. Jazğandarıñnıñ basım böligi jaqsı, ayğaqtı dünieler bolğanmen, qolıña ilikkenniñ bäri maylı jilik bolmadı. Talğausız paydalanğan key ädebietiñde üstirt dünieler de kezigetin. Biraq qazaq üşin ğoy dep, äsirese, tağdırı tarıday şaşqan şettegi bauırlarğa qalam tartqanıñ üşin keşirimmen qaraytınbız, qorğaytınbız.
Aynalayın-au, endi mına soraqı sözderiñdi oqıp, añırıp otırmın. «Qarğayın desem jalğızım, qarğamayın desem jalmauızım» degendey qazaq dep qan jılap jür eken desek, jwrttıñ oyına kirmeytin sözder aytıp, «arğı» qazaq pen «bergi» qazaqtıñ ortasına ot laqtırğanday, bwl qay qılığıñ!
Qazaqtar söngen ottıñ ornında qalğan küldi ürlep, öşkeni janıp, ölgeni tirilip jatqanda barın joqqa şığarıp, «qara jorğa» haqında ğaybat, küpirge barasıñ.
Qız balağa bwlayşa aytu wyat ta şığar. Keşir, aynalayın!
Ğalımdıqtı qağaz betindegi jattandı ädebietten izdep dalanıñ tastarına qaşalğan, mük basqan jartastarğa üñiluge şamañ kelmegen şığar. «Qazaq-moñğol bir kiiz tuırlıqpız» dep, arasına audarmaşı salmay, bir türkiniñ şañırağında jürgen bağzı kündegi ortaq mädenietiniñ sarqıtı bolğan «qara jorğa» qay şımbayıña battı!? Onı zertteu üşin orısşa oylauıñ jetpeydi, şırağım. Manaş ağanıñ aldın körgeniñ şın bolsa, ol kisi mwndayıñdı bilgende, bayağıda-aq wlttı zalalsızdandırudıñ jolın erte qarastırar ma edi, qayter edi!
Älem örkenietiniñ köşine taza qanımızben, tekti bolmısımızben kirsek dep jantalasıp jatqanda, bardı joq qıluğa talpınğan qarındas-au, tektiligiñe sengen türimiz osı ma! Mınau seniñ söziñ be, emes pe bilmeymin. Sengimde kelmeydi. Mınaday joldar jür, siz aytıpsız: «Qara jorğanı» bizge qıtaydıñ qazaqtarı alıp keldi jäne ozbırlı türde qazaq mädenietine siñistire bastadı. Bidiñ muzıkası bir sarındı, qimıl-qozğalısı bir qalıptı… Babalarımızda jauıngerdiñ ruhın paş etetin äskeri salt-dästürlik biler bolğan. Olar birsarındı, birqalıptı emes jäne «Qara jorğağa» tük qatısı joq… Bwlay demes edim. Biraq, «Qara jorğanıñ» adamdı transqa tüsiretin erekşeligi bar. Sebebi, mwndağı qimıl-qozğalıs meditaciyağa jaqın jäne adamnıñ psihologiyalıq jağdayına keri äser etui mümkin. Qazaqstanda bwl bi alğaş ret 1932 jılı «Ayman- Şolpan» spektaklinde orındalğan. Alayda Qıtaydan tarihi otanına köşip kelgen qazaqtar bizge moñğol biin alıp keldi. Bwl bi Qıtay men Moñğoliyadağı qazaqtar arasında keñ taralğan. Mwnıñ bärin körip, bilip otırğan adam retinde ünsiz qala almadım».
Gülnär qız, Siz eñ aldımen qazaq bolıp oylap köriñiz, sosın qazaq bolıp, osı bidi bilmeseñizde bilmek talappen bilep köriñizşi. Qanday qimıl-qozğalısı wnamadı? Sizşe, küyeksiz tekeşe selkildey jöneletin özge biler nemese jalañaş kindigin jarnama etuşiler öreskel körinbey, bükil buın-buındı ädeppen qozğaytın tağılımdı bi – qara jorğa ersi körindi me?
Endi birde: «Bige qatıstı qanday da bir tarihi derekter bar ma?» degen saualğa: «Joq, birde-bir jerde qazaq jigitteriniñ «mas adamşa qozğalıp» bilegenin kezdestirgem joq. Bizdiñ, köşpelilerdiñ tabiğatı mwnday «mas» qimıl-qozğalıspen üylespeydi» depsiz. Siz qanşa köşpelini kördiñiz, zerttediñiz? Köşpeli tabiğattıñ iisi mwrnıñızğa kele me? Älde imperiyalar ileuinen şığıp, redakciyalıq öñdeu arqılı öz qolıñızğa tigen dümbilez dünielerdi äli aqiqat sanap jürsiz be!? Täuelsiz sananı tüp törkinge bwrıp erkin oylay bastağan bügingi qazaqtıñ betbwrısınan qaltarısta qaldıñız ba!?
Odan arı qaray: «Mwnday mälimdeme jasaudan qorıqpaysız ba?» degen saualğa: «Qazaq mädenietinde mwnday bidiñ joq ekenin bile twra nege qorqamın? Meni qoldaytındar köp. Sebebi, adamdar bwl bidiñ özderine jat ekenin sezedi. Sizge, Eyfel' mwnarasın qazaq saldı dese senbeysiz ğoy, solay emes pe? Bwl da sol siyaqtı» dep qisınsız pätua izdepsiz.
Sizdide oqığan, toqığanı köp qazaq qandı deydi-au. «Qara jorğanı» täueldeu men «Eyfel' mwnarasınıñ» arası jer men köktey. Oylau tereñdegigi, logika, filosofiyalıq taldau twrğısınan qarağanda sizdiki «Qojanasırdıñ jauabı» bolğan. Jäne de «öziñ bilme, bilgenniñ tilin alma» degendey, «adasqannıñ aldı jön, artı soqpaq» bolğan. Öz söziñizdi şındıq bilip şirengiñiz keledi.
Sonımen, Gülnär qarındas, siz äbden şarşattıñız. Meni emes, meniñ halqımnıñ tiline, tarihına, önerine ögey közben qarağanıñız üşin, solardı şarşattıñız.
Bwl bwl ma, bwdan da soraqısı, arı qaray: «Qazaqtardıñ Otanına oraluınıñ basqa da sebepteri bar deydi…» degen eki wştı swraq sizdi basqa bağıtqa jetelegendey. Är eki jaqtıñ kütken jauabı da sol şığar, Siz «dımdı da ımdı da» tez tüsinesiz.
Tüsinbeseñiz bılayşa jauap berer me ediñiz: «Neni aytıp otırğanıñızdı tüsinip otırmın. Keybir sauatsız ğalımdar: «Qandastar qazaq sanın köbeytu üşin köşip kelip jatır» deydi. Biraq, 2015 jılğa deyingi derekti qarasaq 24 jılda Qazaqstanğa 956 mıñ qazaq köşip kelgen.Tipti millionğa da jetpeydi. Sondıqtan bwl arada sandı oynatqan dwrıs emes», – dep şay işip otırğan qız dosıñızğa aytqanday, äñgime wşığın arı sozasızdar: «Jergilikti halıq oralmandardı jaqtıra bermeytin jağday qalıptastı «Olarğa jer, baspana, järdemaqı beriledi, sonda biz toqaldan tudıq pa?» degen äñgimeler aytıladı. Osı negativten arıludıñ jolı bar ma?» deydi jurnalist otqa may tamızğısı kelip. «İzdegenge swrağan, tise terekke, timese bwtaqqa», sizde qarap twrmaysız: « Eki jaqpen de jwmıs isteu kerek. Birinşiden, oralmandar özin tärtipti wstauı tiis. Keudesin qaqpauı kerek jäne osında twrıp kele jatqan adamdarmen jağalaspauı qajet. Äytpese, şınımen de osında kele sala auızdarı köpirip: «Men tarihi otanıma oraldım» deydi.
Oraldıñ eken, el qatarlı ömir sür. Jwmıs iste. Osındağı twrğındardıñ asına talaspa…Osı oralmandarğa jwmıs isteuge kim kedergi keltirip otır? Sosın olar bir jaman tendenciyanı qalıptastırıp aldı. Birnärse bola qalsa Prezidentke jazadı. …
Anığında, bir uaqıtta qazaqstandıq qoğamnıñ qandastarğa degen nieti tüzu edi, biraq olar «qılıq» şığara bastağasın oralmanğa degen közqaras ta kürt özgerdi».
Gülnär, qarındas jaña ğana bir söziñizde «keybir sauatsız ğalımdar» degen silteme qoldanıpsız. Endi osı topqa sizdi de kirgizu-kirgizbeu mäselesin oylanu kerek siyaqtı.
Sebebi, siz «diaspora» taqırıbın zerttep, nanıñızdı sodan tauıp jep jürip, taqırıptıñ taqiyasın auıstırıp alasız. Osı topıraqqa köşip kelgenniñ bärin «oralman» dep bir şıbıqpen aydapsız.
Jaqsı bilseñiz kerek edi: «Oralman – Atajwrtına tübegeyli qonıs audarıp kelgen etnikalıq qazaqtarğa beriletin uaqıtşa märtebe. QR azamattığın alğan soñ olar «oralman» bolıp tabılmaydı» degen anıqtamanı.
El tarihına, jer tarihına, öz halqınıñ ötkenine janı aşıp büyregi bwratın adamnıñ auzınan: «oralmandar özin tärtipti wstauı tiis. Keudesin qaqpauı kerek jäne osında twrıp kele jatqan adamdarmen jağalaspauı qajet. Äytpese, şınımen de osında kele sala auızdarı köpirip: «Men tarihi otanıma oraldım» deydi. Oraldıñ eken, el qatarlı ömir sür. Jwmıs iste. Osındağı twrğındardıñ asına talaspa…» – degen tüyeden tüskendey sözdiñ şığuı qanşalıq ökinişti!
Äumesirleu bir erkektiñ auzınan şıqsa: «oy, döreki, körgensiz. Japalaq qws maqtansa jardan tışqan aldım der, jaman adam maqtansa, jaqsınıñ ayağınan şaldım der. Ne şatadan tuğan teksiz bireu, ne jaqsıdan tuğan jaman bireu» dep, jätta kep balağattar ma edik?!. Aynalayın, qarındas, toyğan qozıday tompiğan türiñdi körip, sağan birdeme deuge auzımız barmaydı. Mümkin, bayqausızda doñızdıñ şwjığın köbirek jep qoyıp, wşınıp ketken joq pa degendi de oylap qoyam. Wltın qwrağan halıqtı «oralman» «osındağı twrğın» dep böluiñ, arazdıqqa bastar sözdi aytuıñ qanday jaman! Endi-endi el boldıq pa dep etek-jeñimizdi qımtap, esimizdi jiya bastağanda.
Keşe ğana alğıs aytu küni merekesinde özge wlt ökilderi közine jas alıp: «biz telim-telim bolıp, qañğırıp kelgenmizde osı qazaq halqınıñ mereyli qwşağında aman qalıp ösip-öndik» dep eljirep edi. Olarmen öz bauırlarımızdı salıstırıp köreyikşi. Qaysı oralman «keudesin qağıp jür», qaysısı «osındağı twrğındardıñ asına talasıp jatır?» . Qayta twrğılıqtı bauırlarımen är türli nağaşı-jien, qwdandalıq jolımen balday batıp, suday siñip, qazaq bolmısın ärlep jatqan joq pa!? Şetel qarjısınıñ, tobarınıñ osı elge qwyıluına mwrındıq bolıp, zattıq jäne ruhani jırtığımızdı jamauğa öz ülesin qospadı ma?! Qarlığaştıñ qanatımen su sepkendey bolsa da qazaq qazanın qaynatuğa öz älinşe eñbek etip jatır ğoy.
Elbası şettegi qazaqqa büyrek bwradı, janı ezilip şaqırğanı da ras. Elbası «ana» qazaqtı jaqsı körip ketti me dep arağa ot tastağan ögey oylılar bolğan şığar. Jatqa da keregi qazaqtıñ arasına jik salu. Alayda qazirgi tañda alıstağı ağayındı otanına oraltudıñ ekinşi kerueni qoñırauın qağıp jatqanda jağımsız, sumaqı sözder janıñdı türşiktiredi. Mäñgilik el retinde bas kötergen qazaq bäytereginiñ tamırın kemirgisi keletin qara bas qwrttar qanşa ma?! Täuelsizdik twğırı – bar qazaqtıñ tileui, jatsa-twrsa kübirleytin dwğası!
Mümkin, jat jwrttan bwyırğan köp sıylıq sizdiñ de «tiliñizdiñ wzaruına» sebep bolğan şığar. Halıqaradağı keybir toptar men marapat beruşilerdiñ öz wltı men memleketin jaman körsetuşilerge de köbirek büyrek bwratını bar emes pe.
Aynalayın, Gülnär! Biz bir sözdi jañılıp aytsaq, ülkender: «auzına şaytan salğan şığar, jañılmaytın jaq, sürinbeytin twyaq joq» deytin edi.
Sen öziñ jañıldıñ ba, özgeni jañıldırdıñ ba. Öziñ sürindiñ be, özgeni sürindirdiñ be?! Jäy bireu ayta salsa bwlayşa bülinbes edik. Jwrt aldında jürgen diaspora taqırıbın zerttep jürgen ğılım doktorı, professor G.Meñdiqwlovanıñ sözi degesin, jasıñ menen ülken bolsa da ağalıq aybatpen aytuıma tura keldi. Qarındas degenim, qızdı sıylağan qazaqı bauırmaldığım, jaqın tartqanım. «Enesi tepken qwlınnıñ eti auıra ma», ol jağı sağan sın!
Aynalayın, naurız tirşiliktiñ bası, adam tügili «Samarhannıñ kök tası eridi» deytin qasietti ay ğoy. Añdausız aytsañ söziñdi qaytıp alğın! Bir adamnıñ keşire saluı oñay-aq. Biraq jazılıp bituge aynalğan jarasın qayta tırnasañ halıqtıñ ğazalın qozğarsıñ. Köz jası endi ğana qwrğağan halqımızdıñ onsızda körgeni az ba edi!? Qız balanı, äyel zatı – ananı jamandıqqa qimağan elmiz. Alladan täupiıq swrayıq!!!

Jädi ŞÄKENWLI
jazuşı