گۇلنار قارىنداس، ەكەۋىمىز دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ باۋىرىندا دياسپورانىڭ پۇشپاعىن ءبىرىمىز ورىسشا، ءبىرىمىز قازاقشا يلەپ ەدىك. وندا سەن قازاقشاعا قاقالىپ سويلەيتىنسىڭ. مەن ورىسشادان وداعايلاپ جۇرەتىنمىن. سەنىڭ قازاق تاقىرىبىن قاۋزاعانىڭا سىرتتاي تىلەۋلەس بولدىم. دەسە دە، ەكەۋىمىز ءبىر ەسىكتەن كىرىپ شىقساق تا ەكى ۇلتتىڭ وكىلى سياقتى شۇيىركەلەسە المايتىنبىز.
وسەككە كوپ ىلىنگەنىمەن وزەگىندە جاماندىعى جوق تالعات ماماشەۆ ءبىر جولى ماعان: «مەڭدىقۇلوۆانىڭ اكەسى قازاقتان شىققان كورنەكتى ارحيتەكتور مالباعار مەڭدىقۇلوۆ دەگەن كىسى بولعان. ءوزى اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ الدىن كورگەن تالاپتى قىز. ەندى مىنە دياسپورا تاقىرىبىن كوتەرىپ ءجۇر» دەپ سەنى ماقتاعانى بار. ءتىپتى قاۋىمداستىق تاراپىنان الىنعان عىلىمي تاقىرىپتاردى قورعاپ ەڭبەك جازعانىڭ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاماعا دا ءبىر كىتابىڭدى كىرگىزگەنبىز سول جىلدارى.
ارينە، بۇل ءوزى تالاس-تارتىسى كوپ اۋقىمدى تاقىرىپ بولعاسىن اۋساي تۇسىرەتىن كەزى دە كوپ. جازعاندارىڭنىڭ باسىم بولىگى جاقسى، ايعاقتى دۇنيەلەر بولعانمەن، قولىڭا ىلىككەننىڭ ءبارى مايلى جىلىك بولمادى. تالعاۋسىز پايدالانعان كەي ادەبيەتىڭدە ءۇستىرت دۇنيەلەر دە كەزىگەتىن. بىراق قازاق ءۇشىن عوي دەپ، اسىرەسە، تاعدىرى تارىداي شاشقان شەتتەگى باۋىرلارعا قالام تارتقانىڭ ءۇشىن كەشىرىممەن قارايتىنبىز، قورعايتىنبىز.
اينالايىن-اۋ، ەندى مىنا سوراقى سوزدەرىڭدى وقىپ، اڭىرىپ وتىرمىن. «قارعايىن دەسەم جالعىزىم، قارعامايىن دەسەم جالماۋىزىم» دەگەندەي قازاق دەپ قان جىلاپ ءجۇر ەكەن دەسەك، جۇرتتىڭ ويىنا كىرمەيتىن سوزدەر ايتىپ، «ارعى» قازاق پەن «بەرگى» قازاقتىڭ ورتاسىنا وت لاقتىرعانداي، بۇل قاي قىلىعىڭ!
قازاقتار سونگەن وتتىڭ ورنىندا قالعان كۇلدى ۇرلەپ، وشكەنى جانىپ، ولگەنى ءتىرىلىپ جاتقاندا بارىن جوققا شىعارىپ، «قارا جورعا» حاقىندا عايبات، كۇپىرگە باراسىڭ.
قىز بالاعا بۇلايشا ايتۋ ۇيات تا شىعار. كەشىر، اينالايىن!
عالىمدىقتى قاعاز بەتىندەگى جاتتاندى ادەبيەتتەن ىزدەپ دالانىڭ تاستارىنا قاشالعان، مۇك باسقان جارتاستارعا ۇڭىلۋگە شاماڭ كەلمەگەن شىعار. «قازاق-موڭعول ءبىر كيىز تۋىرلىقپىز» دەپ، اراسىنا اۋدارماشى سالماي، ءبىر تۇركىنىڭ شاڭىراعىندا جۇرگەن باعزى كۇندەگى ورتاق مادەنيەتىنىڭ سارقىتى بولعان «قارا جورعا» قاي شىمبايىڭا باتتى!؟ ونى زەرتتەۋ ءۇشىن ورىسشا ويلاۋىڭ جەتپەيدى، شىراعىم. ماناش اعانىڭ الدىن كورگەنىڭ شىن بولسا، ول كىسى مۇندايىڭدى بىلگەندە، باياعىدا-اق ۇلتتى زالالسىزداندىرۋدىڭ جولىن ەرتە قاراستىرار ما ەدى، قايتەر ەدى!
الەم وركەنيەتىنىڭ كوشىنە تازا قانىمىزبەن، تەكتى بولمىسىمىزبەن كىرسەك دەپ جانتالاسىپ جاتقاندا، باردى جوق قىلۋعا تالپىنعان قارىنداس-اۋ، تەكتىلىگىڭە سەنگەن ءتۇرىمىز وسى ما! مىناۋ سەنىڭ ءسوزىڭ بە، ەمەس پە بىلمەيمىن. سەنگىمدە كەلمەيدى. مىناداي جولدار ءجۇر، ءسىز ايتىپسىز: «قارا جورعانى» بىزگە قىتايدىڭ قازاقتارى الىپ كەلدى جانە وزبىرلى تۇردە قازاق مادەنيەتىنە سىڭىستىرە باستادى. ءبيدىڭ مۋزىكاسى ءبىر سارىندى، قيمىل-قوزعالىسى ءبىر قالىپتى… بابالارىمىزدا جاۋىنگەردىڭ رۋحىن پاش ەتەتىن اسكەري سالت-داستۇرلىك بيلەر بولعان. ولار ءبىرسارىندى، بىرقالىپتى ەمەس جانە «قارا جورعاعا» تۇك قاتىسى جوق… بۇلاي دەمەس ەدىم. بىراق، «قارا جورعانىڭ» ادامدى ترانسقا تۇسىرەتىن ەرەكشەلىگى بار. سەبەبى، مۇنداعى قيمىل-قوزعالىس مەديتاتسياعا جاقىن جانە ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. قازاقستاندا بۇل بي العاش رەت 1932 جىلى «ايمان- شولپان» سپەكتاكلىندە ورىندالعان. الايدا قىتايدان تاريحي وتانىنا كوشىپ كەلگەن قازاقتار بىزگە موڭعول ءبيىن الىپ كەلدى. بۇل بي قىتاي مەن موڭعولياداعى قازاقتار اراسىندا كەڭ تارالعان. مۇنىڭ ءبارىن كورىپ، ءبىلىپ وتىرعان ادام رەتىندە ءۇنسىز قالا المادىم».
گۇلنار قىز، ءسىز ەڭ الدىمەن قازاق بولىپ ويلاپ كورىڭىز، سوسىن قازاق بولىپ، وسى ءبيدى بىلمەسەڭىزدە بىلمەك تالاپپەن بيلەپ كورىڭىزشى. قانداي قيمىل-قوزعالىسى ۇنامادى؟ سىزشە، كۇيەكسىز تەكەشە سەلكىلدەي جونەلەتىن وزگە بيلەر نەمەسە جالاڭاش كىندىگىن جارناما ەتۋشىلەر ورەسكەل كورىنبەي، بۇكىل بۋىن-بۋىندى ادەپپەن قوزعايتىن تاعىلىمدى بي – قارا جورعا ەرسى كورىندى مە؟
ەندى بىردە: «بيگە قاتىستى قانداي دا ءبىر تاريحي دەرەكتەر بار ما؟» دەگەن ساۋالعا: «جوق، بىردە-ءبىر جەردە قازاق جىگىتتەرىنىڭ «ماس ادامشا قوزعالىپ» بيلەگەنىن كەزدەستىرگەم جوق. ءبىزدىڭ، كوشپەلىلەردىڭ تابيعاتى مۇنداي «ماس» قيمىل-قوزعالىسپەن ۇيلەسپەيدى» دەپسىز. ءسىز قانشا كوشپەلىنى كوردىڭىز، زەرتتەدىڭىز؟ كوشپەلى تابيعاتتىڭ ءيىسى مۇرنىڭىزعا كەلە مە؟ الدە يمپەريالار يلەۋىنەن شىعىپ، رەداكتسيالىق وڭدەۋ ارقىلى ءوز قولىڭىزعا تيگەن دۇمبىلەز دۇنيەلەردى ءالى اقيقات ساناپ ءجۇرسىز بە!؟ تاۋەلسىز سانانى ءتۇپ توركىنگە بۇرىپ ەركىن ويلاي باستاعان بۇگىنگى قازاقتىڭ بەتبۇرىسىنان قالتارىستا قالدىڭىز با!؟
ودان ارى قاراي: «مۇنداي مالىمدەمە جاساۋدان قورىقپايسىز با؟» دەگەن ساۋالعا: «قازاق مادەنيەتىندە مۇنداي ءبيدىڭ جوق ەكەنىن بىلە تۇرا نەگە قورقامىن؟ مەنى قولدايتىندار كوپ. سەبەبى، ادامدار بۇل ءبيدىڭ وزدەرىنە جات ەكەنىن سەزەدى. سىزگە، ەيفەل مۇناراسىن قازاق سالدى دەسە سەنبەيسىز عوي، سولاي ەمەس پە؟ بۇل دا سول سياقتى» دەپ قيسىنسىز ءپاتۋا ىزدەپسىز.
سىزدىدە وقىعان، توقىعانى كوپ قازاق قاندى دەيدى-اۋ. «قارا جورعانى» تاۋەلدەۋ مەن «ەيفەل مۇناراسىنىڭ» اراسى جەر مەن كوكتەي. ويلاۋ تەرەڭدەگىگى، لوگيكا، فيلوسوفيالىق تالداۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا سىزدىكى «قوجاناسىردىڭ جاۋابى» بولعان. جانە دە «ءوزىڭ بىلمە، بىلگەننىڭ ءتىلىن الما» دەگەندەي، «اداسقاننىڭ الدى ءجون، ارتى سوقپاق» بولعان. ءوز ءسوزىڭىزدى شىندىق ءبىلىپ شىرەنگىڭىز كەلەدى.
سونىمەن، گۇلنار قارىنداس، ءسىز ابدەن شارشاتتىڭىز. مەنى ەمەس، مەنىڭ حالقىمنىڭ تىلىنە، تاريحىنا، ونەرىنە وگەي كوزبەن قاراعانىڭىز ءۇشىن، سولاردى شارشاتتىڭىز.
بۇل بۇل ما، بۇدان دا سوراقىسى، ارى قاراي: «قازاقتاردىڭ وتانىنا ورالۋىنىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بار دەيدى…» دەگەن ەكى ۇشتى سۇراق ءسىزدى باسقا باعىتقا جەتەلەگەندەي. ءار ەكى جاقتىڭ كۇتكەن جاۋابى دا سول شىعار، ءسىز «دىمدى دا ىمدى دا» تەز تۇسىنەسىز.
تۇسىنبەسەڭىز بىلايشا جاۋاپ بەرەر مە ەدىڭىز: «نەنى ايتىپ وتىرعانىڭىزدى ءتۇسىنىپ وتىرمىن. كەيبىر ساۋاتسىز عالىمدار: «قانداستار قازاق سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن كوشىپ كەلىپ جاتىر» دەيدى. بىراق، 2015 جىلعا دەيىنگى دەرەكتى قاراساق 24 جىلدا قازاقستانعا 956 مىڭ قازاق كوشىپ كەلگەن.ءتىپتى ميلليونعا دا جەتپەيدى. سوندىقتان بۇل ارادا ساندى ويناتقان دۇرىس ەمەس»، – دەپ شاي ءىشىپ وتىرعان قىز دوسىڭىزعا ايتقانداي، اڭگىمە ۇشىعىن ارى سوزاسىزدار: «جەرگىلىكتى حالىق ورالمانداردى جاقتىرا بەرمەيتىن جاعداي قالىپتاستى «ولارعا جەر، باسپانا، جاردەماقى بەرىلەدى، سوندا ءبىز توقالدان تۋدىق پا؟» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلادى. وسى نەگاتيۆتەن ارىلۋدىڭ جولى بار ما؟» دەيدى جۋرناليست وتقا ماي تامىزعىسى كەلىپ. «ىزدەگەنگە سۇراعان، تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا»، سىزدە قاراپ تۇرمايسىز: « ەكى جاقپەن دە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بىرىنشىدەن، ورالماندار ءوزىن ءتارتىپتى ۇستاۋى ءتيىس. كەۋدەسىن قاقپاۋى كەرەك جانە وسىندا تۇرىپ كەلە جاتقان ادامدارمەن جاعالاسپاۋى قاجەت. ايتپەسە، شىنىمەن دە وسىندا كەلە سالا اۋىزدارى كوپىرىپ: «مەن تاريحي وتانىما ورالدىم» دەيدى.
ورالدىڭ ەكەن، ەل قاتارلى ءومىر ءسۇر. جۇمىس ىستە. وسىنداعى تۇرعىنداردىڭ اسىنا تالاسپا…وسى ورالماندارعا جۇمىس ىستەۋگە كىم كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر؟ سوسىن ولار ءبىر جامان تەندەنتسيانى قالىپتاستىرىپ الدى. بىرنارسە بولا قالسا پرەزيدەنتكە جازادى. …
انىعىندا، ءبىر ۋاقىتتا قازاقستاندىق قوعامنىڭ قانداستارعا دەگەن نيەتى ءتۇزۋ ەدى، بىراق ولار «قىلىق» شىعارا باستاعاسىن ورالمانعا دەگەن كوزقاراس تا كۇرت وزگەردى».
گۇلنار، قارىنداس جاڭا عانا ءبىر سوزىڭىزدە «كەيبىر ساۋاتسىز عالىمدار» دەگەن سىلتەمە قولدانىپسىز. ەندى وسى توپقا ءسىزدى دە كىرگىزۋ-كىرگىزبەۋ ماسەلەسىن ويلانۋ كەرەك سياقتى.
سەبەبى، ءسىز «دياسپورا» تاقىرىبىن زەرتتەپ، نانىڭىزدى سودان تاۋىپ جەپ ءجۇرىپ، تاقىرىپتىڭ تاقياسىن اۋىستىرىپ الاسىز. وسى توپىراققا كوشىپ كەلگەننىڭ ءبارىن «ورالمان» دەپ ءبىر شىبىقپەن ايداپسىز.
جاقسى بىلسەڭىز كەرەك ەدى: «ورالمان – اتاجۇرتىنا تۇبەگەيلى قونىس اۋدارىپ كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتارعا بەرىلەتىن ۋاقىتشا مارتەبە. قر ازاماتتىعىن العان سوڭ ولار «ورالمان» بولىپ تابىلمايدى» دەگەن انىقتامانى.
ەل تاريحىنا، جەر تاريحىنا، ءوز حالقىنىڭ وتكەنىنە جانى اشىپ بۇيرەگى بۇراتىن ادامنىڭ اۋزىنان: «ورالماندار ءوزىن ءتارتىپتى ۇستاۋى ءتيىس. كەۋدەسىن قاقپاۋى كەرەك جانە وسىندا تۇرىپ كەلە جاتقان ادامدارمەن جاعالاسپاۋى قاجەت. ايتپەسە، شىنىمەن دە وسىندا كەلە سالا اۋىزدارى كوپىرىپ: «مەن تاريحي وتانىما ورالدىم» دەيدى. ورالدىڭ ەكەن، ەل قاتارلى ءومىر ءسۇر. جۇمىس ىستە. وسىنداعى تۇرعىنداردىڭ اسىنا تالاسپا…» – دەگەن تۇيەدەن تۇسكەندەي ءسوزدىڭ شىعۋى قانشالىق وكىنىشتى!
اۋمەسىرلەۋ ءبىر ەركەكتىڭ اۋزىنان شىقسا: «وي، دورەكى، كورگەنسىز. جاپالاق قۇس ماقتانسا جاردان تىشقان الدىم دەر، جامان ادام ماقتانسا، جاقسىنىڭ اياعىنان شالدىم دەر. نە شاتادان تۋعان تەكسىز بىرەۋ، نە جاقسىدان تۋعان جامان بىرەۋ» دەپ، ءجاتتا كەپ بالاعاتتار ما ەدىك؟!. اينالايىن، قارىنداس، تويعان قوزىداي تومپيعان ءتۇرىڭدى كورىپ، ساعان بىردەمە دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى. مۇمكىن، بايقاۋسىزدا دوڭىزدىڭ شۇجىعىن كوبىرەك جەپ قويىپ، ۇشىنىپ كەتكەن جوق پا دەگەندى دە ويلاپ قويام. ۇلتىن قۇراعان حالىقتى «ورالمان» «وسىنداعى تۇرعىن» دەپ ءبولۋىڭ، ارازدىققا باستار ءسوزدى ايتۋىڭ قانداي جامان! ەندى-ەندى ەل بولدىق پا دەپ ەتەك-جەڭىمىزدى قىمتاپ، ەسىمىزدى جيا باستاعاندا.
كەشە عانا العىس ايتۋ كۇنى مەرەكەسىندە وزگە ۇلت وكىلدەرى كوزىنە جاس الىپ: «ءبىز تەلىم-تەلىم بولىپ، قاڭعىرىپ كەلگەنمىزدە وسى قازاق حالقىنىڭ مەرەيلى قۇشاعىندا امان قالىپ ءوسىپ-وندىك» دەپ ەلجىرەپ ەدى. ولارمەن ءوز باۋىرلارىمىزدى سالىستىرىپ كورەيىكشى. قايسى ورالمان «كەۋدەسىن قاعىپ ءجۇر»، قايسىسى «وسىنداعى تۇرعىنداردىڭ اسىنا تالاسىپ جاتىر؟» . قايتا تۇرعىلىقتى باۋىرلارىمەن ءار ءتۇرلى ناعاشى-جيەن، قۇداندالىق جولىمەن بالداي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ، قازاق بولمىسىن ارلەپ جاتقان جوق پا!؟ شەتەل قارجىسىنىڭ، توبارىنىڭ وسى ەلگە قۇيىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ، زاتتىق جانە رۋحاني جىرتىعىمىزدى جاماۋعا ءوز ۇلەسىن قوسپادى ما؟! قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا قازاق قازانىن قايناتۋعا ءوز الىنشە ەڭبەك ەتىپ جاتىر عوي.
ەلباسى شەتتەگى قازاققا بۇيرەك بۇرادى، جانى ەزىلىپ شاقىرعانى دا راس. ەلباسى «انا» قازاقتى جاقسى كورىپ كەتتى مە دەپ اراعا وت تاستاعان وگەي ويلىلار بولعان شىعار. جاتقا دا كەرەگى قازاقتىڭ اراسىنا جىك سالۋ. الايدا قازىرگى تاڭدا الىستاعى اعايىندى وتانىنا ورالتۋدىڭ ەكىنشى كەرۋەنى قوڭىراۋىن قاعىپ جاتقاندا جاعىمسىز، سۋماقى سوزدەر جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى. ماڭگىلىك ەل رەتىندە باس كوتەرگەن قازاق بايتەرەگىنىڭ تامىرىن كەمىرگىسى كەلەتىن قارا باس قۇرتتار قانشا ما؟! تاۋەلسىزدىك تۇعىرى – بار قازاقتىڭ تىلەۋى، جاتسا-تۇرسا كۇبىرلەيتىن دۇعاسى!
مۇمكىن، جات جۇرتتان بۇيىرعان كوپ سىيلىق ءسىزدىڭ دە «ءتىلىڭىزدىڭ ۇزارۋىنا» سەبەپ بولعان شىعار. حالىقاراداعى كەيبىر توپتار مەن ماراپات بەرۋشىلەردىڭ ءوز ۇلتى مەن مەملەكەتىن جامان كورسەتۋشىلەرگە دە كوبىرەك بۇيرەك بۇراتىنى بار ەمەس پە.
اينالايىن، گۇلنار! ءبىز ءبىر ءسوزدى جاڭىلىپ ايتساق، ۇلكەندەر: «اۋزىنا شايتان سالعان شىعار، جاڭىلمايتىن جاق، سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق» دەيتىن ەدى.
سەن ءوزىڭ جاڭىلدىڭ با، وزگەنى جاڭىلدىردىڭ با. ءوزىڭ ءسۇرىندىڭ بە، وزگەنى ءسۇرىندىردىڭ بە؟! ءجاي بىرەۋ ايتا سالسا بۇلايشا بۇلىنبەس ەدىك. جۇرت الدىندا جۇرگەن دياسپورا تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عىلىم دوكتورى، پروفەسسور گ.مەڭدىقۇلوۆانىڭ ءسوزى دەگەسىن، جاسىڭ مەنەن ۇلكەن بولسا دا اعالىق ايباتپەن ايتۋىما تۋرا كەلدى. قارىنداس دەگەنىم، قىزدى سىيلاعان قازاقى باۋىرمالدىعىم، جاقىن تارتقانىم. «ەنەسى تەپكەن قۇلىننىڭ ەتى اۋىرا ما»، ول جاعى ساعان سىن!
اينالايىن، ناۋرىز تىرشىلىكتىڭ باسى، ادام تۇگىلى «سامارحاننىڭ كوك تاسى ەريدى» دەيتىن قاسيەتتى اي عوي. اڭداۋسىز ايتساڭ ءسوزىڭدى قايتىپ العىن! ءبىر ادامنىڭ كەشىرە سالۋى وڭاي-اق. بىراق جازىلىپ بىتۋگە اينالعان جاراسىن قايتا تىرناساڭ حالىقتىڭ عازالىن قوزعارسىڭ. كوز جاسى ەندى عانا قۇرعاعان حالقىمىزدىڭ ونسىزدا كورگەنى از با ەدى!؟ قىز بالانى، ايەل زاتى – انانى جاماندىققا قيماعان ەلمىز. اللادان تاۋپيىق سۇرايىق!!!

ءجادي شاكەنۇلى
جازۋشى