Ministri E.K. Sağadiev-”Men is basına qazaq tilin – özimniñ ana tilimdi şetteteyin degen oymen kelgenim joq”
kerey.kz
Bilim berudi jäne ğılımdı damıtudıñ 2016-2019 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamasınıñ qabıldanğanına endi ğana on kün tolıp otır. Qazir osı bağdarlamanı orındaudıñ ärbir qadamı oylastırıluda. Sondıqtan aldağı uaqıtta atqarılatın jwmıstar turalı äli halıq aldında resmi türde jariyalanğan joq.
Degenmen, mağan osı bağdarlama turalı keybir swraqtar tüsip jatır. Swraqtıñ köpşiligi qazaq tili, onıñ keleşegi turalı.
Qısqaşa aytsam, bağdarlamada qazaq tiliniñ qoldanısın şekteuge, nemese, keybireuler aytqanday, onı joyu turalı qanday da bir maqsat ta joq. Men is basına qazaq tilin – özimniñ ana tilimdi şetteteyin degen oymen kelgenim joq.
Atalğan bağdarlamanıñ negizgi maqsatı – Prezident wsınğan “Mäñgilik el” ideyasın orındauğa bastaytın, oğan negiz qalaytın platforma jasau. Öytkeni, “Mäñgilik el” bilimi zaman talabına say, älemdegi ğılım men tehnikanıñ, jalpı älem örkenietiniñ jañalığın erkin bilip, erkin igere, qoldana alatın Qazaqstannıñ mäñgilik qoğamın qwruğa arnalğan. Sonımen qatar, qoğamda sapalı bilim aludıñ mümkindigi barşağa birdey boluı körsetilgen. Al qazir bizdegi bilim jüyesinde mwnday tepe-teñdik joq.
Qazirgi tañda elimizdegi mektepter üş tipke bölingen. Oqıtu tilderi: qazaqşa, orısşa, ağılşınşa.
Qazaq mektepterinde oqığan jastardıñ äri qaray sapalı bilim aluınıñ şekteuli ekenin körip otırmız. Mısalı, bizdiñ eñ joğarı ağılşın tilinde däris beretin Nazarbaev Universitetine, QMEBI, QBTU, IT universitetterine auıl jastarınıñ tüsuine biraz qiınşılıqtardıñ bar ekenin özim kördim. Ol – bir.
Ekinşiden, bizde orıs tilinde oqıtatın mektepter de bar. Olarda da köptegen qazaq jastarı oqidı. Şının aytsaq, osı jastardıñ köbi, tipten qazaq jastarınıñ köbi qazaq tilin dwrıs bilmeydi, dwrıs tüsinbeydi. Osınday sebepterge baylanıstı bizdegi bilim alu jüyesinde tepe-teñdik joq, jastardıñ bäri bir deñgeyde sapalı bilim aluına jağday jasalmağan. Bizdiñ maqsatımız – osınday qayşılıqtardı joyıp, jastarğa, äsirese auılda jürgen jastarğa, bärine birdey sapalı, zaman talabına say bilim beru.
Dälirek aytsaq, bolaşaqta üş tilde sapalı däris beretin bir tipti bilim beru jüyesin qwru. Osı üş tilde de är bala erkin söylep, bir-birin tüsine bilui tiis jäne de älem elderindegi ozıq bilimdi igere bilui qajet. Bwl bir jıldıñ şaruası emes, biraq onı uaqıttı joğaltpay bastau kerek.
Biılğı jılı osı reformalardıñ alğaşqı qadamı jasalıp otır. Osığan baylanıstı eñ birinşi aytarım: äzirşe jalpı qazaq tiliniñ orta mekteptegi oqu bağdarlaması bwrınğı qoldanıstağı küyinde jalğastırıladı. Sonımen qatar orıs tilinde oqıtatın mektepterde qazaq tiliniñ sağattarın köbeytip, onıñ sapasın arttıru kerek.
Jaratılıstanu (himiya, fizika, biologiya, informatika) pänderin üş tilde, onıñ işinde qazaq tilinde de jaña ädistememen oqıtu közdelip otır. Sondıqtan biılğı jıldan bastap 73 mıñ mektep mwğalimi jaña ädistemege arnayı dayındaladı.
Osı maqsatta jäne älemdegi ozıq täjiribeni keñinen qoldanu üşin biıl 2.5 mıñ mektepti keñ jolaqtı internet jelisine qosamız. Atalğan is-şaralar Elbası bekitken bağdarlamada naqtı körsetilgen jäne oğan tiisti qarjı bölinip otır. Sonımen qatar, 73 mıñ mektep mwğalimine jaña ädistemeni üyretetin 80 maman Nazarbaev Ziyatkerlik mektepterinde dayın twr.
2017 jıldan bastap tağı 2.5 mıñ mektep keñ jolaqtı internet jelisine qosıladı. Osınıñ arqasında Qazaqstanda aqparattıq tehnologiyalar men jaña ädistemeler arqılı jwmıs isteytin bilim beru jüyesi qalıptasadı. YAğni internet jelisi barlıq mektepterge sapalı bilimdi äkeluge mümkindik tuğızadı. Osıdan keyin ğana keybir jaratılıstanu pänderin tek ağılşın tilinde oqıtu bastaladı. Şamamen ol 2018 jıldan bastaladı dep otırmız. Tek balalar dayın bolğanda ğana WBT-ğa ağılşın tili swraqtarın qosa bastaymız.
Osınıñ bäri ne üşin qajet degen swraq tuındauı mümkin. Älemdegi ğılım jañalıqtarın qazaq tiline audaru kerek deydi keybir ağayındar. Dwrıs-aq bolar edi, biraq älemde bizdiñ jastarğa kerek, künine mıñdap emes milliondap şığıp jatqan ğılım men ömir jañalığın der kezinde qazaq tiline audaru tipti mümkin emes. Oğan qarajat ta, basqa mümkindikter de joq. Onıñ qiındığın ülken halıq francuzdar da tüsinip otır. Bwrın francuz mektepterinde ağılşın tili oqıtılmaytın edi. Qazir onı oqıtu zañ türinde barlıq francuz mektepterine engizildi. Bizge de tiimdi jol osı dep esepteymiz. Qazaq jastarına, äsirese, auıl balalarına öz ana tilimen qatar ağılşın tilin üyretsek, sonda ğana olar özderine qajetti bilimdi älem keñistiginde der kezinde jäne erkin taba aladı. Olarğa eñ tiimdi joğarı oqu orındarına jol aşıladı.
Al, qazaq tili turalı aytar bolsaq, bizde ana tilimizdi jan-jaqtı, jedel, tiimdi üyretetin ädisteme joq. Keybir elderde (mısalı, ağılşındarda, findarda) öz halqınıñ tilin özderine jäne basqa wlttarğa 4-6 ay işinde üyretetin tiimdi ädistemeler bar. Osınday ädistemelerdiñ joqtığınan bizder mektepte qazaq tilin aylap, jıldap oqıtsaq ta tiisti nätije şığara almay kelemiz.
Sondıqtan qazaq tilin jedel meñgerudiñ ädistemesin jasauımız kerek. Osı maqsatqa ğılım bağdarlamasınıñ mañızdı bölimi retinde tiisti qarjı bölu közdelip otır. Bwl – öte mañızdı mäsele. Ol mektepterde qazaq tilin oqıtudıñ mañızın tek oğan bölingen sağattarmen ğana ölşep qoymay, beriletin bilimniñ sapası arqılı bağalauğa jol aşadı. Sondıqtan qazaq tili päniniñ täjiribeli wstazdarın şet elderge jiberip, ondağı tildi üyretudiñ tiimdi ädistemelerimen tanıstıru közdelip otır. Osınıñ arqasında tek qazaqtarğa ğana emes, elimizdegi basqa wlt ökilderine de qazaq tilin keñinen tiimdi ädisteme arqılı oqıtu jüyesi wsınıladı.
Tağı bir ülken mäsele, bir zamandarda älem halqı şamamen 10 mıñnan asa tilde söylese, bügin de älem boyınşa 6,5 mıñ tilde ğana söyleydi. Ülken halıqtardıñ emes, sanı az nemese ortaşa halıqtardıñ tili birtindep qoldanıstan şığıp jatır. Al mäñgilik el boludı mwrat etken biz öz tilimizdi qalay saqtay alamız, onıñ joldarı qanday, basqa memleketterde osı twrğıdan ozıq ülgi bar ma? Osınday swraqtarğa ğılımi negizde alınğan jauaptardı nemese zertteulerdi körmedim. Sondıqtan, qazaq tiliniñ janaşır ğalımdarınan arnayı top qwrıp, qarajat bölip, osı ğılımi izdenisterdi jüzege asıru közdelip otır.
Äzirşe oqırmandarğa aytarım osı. Aldağı uaqıtta Ministrliktiñ ärbir qadamı halıqqa jariya etilip otıradı.
Bilim jäne ğılım ministri E.K. Sağadievtiñ birinşi baspasöz habarlaması
Pikir qaldıru