Mämbet Qoygeldi: Şıñğıs handı türik, bolmasa, qazaq dep tanu –wyat
«Bizdiñ ğasırda tarihtı qoldan jasaytın tarihşılar köbeydi», – dep küñirenipti. Osılay oy tüygen Stendal' turalı Stefan Cveyg: «Ol özi de tarih turalı ötirik jazdı, ötirik äñgime ayttı. Biraq onıñ «ötirigi» köp «şındıqtan» ädemi edi», – deydi. Mağan qazir tarih taqırıbında «belsendi» körinip jürgen jazuşılar sekildi körinedi. Biraq meniñ bwl pikirimmen tarihşı Mämbet Qoygeldi müldem kelispeydi…
Mämbet ağa, jetpis jıl keñes imperiyasınıñ qwramında boldıq. Aytıñızşı, Reseyge bodan bolğan kezdegi qazaqtıñ tağdırı, tarihı şınayı jazılıp jatır ma?
Mämbet Qoygeldi: Bir ğwlamanıñ aytqanı bar: «Jeñilgen halıqtıñ sorı qalıñ. Öytkeni, tarihtı jazuğa tapsırıs beretin jeñgen halıq». Keñes kezeñinde biz qazaq tarihın orıstıñ közimen jazdıq. Bizge tarihtı zertteudi, jazudı orıstar üyretti. Wstazımız orıstar boldı. Men sizge bir mısal aytayın. Men qazir jiınnan şıqtım. Jiınğa Bilim jäne ğılım ministrliginiñ ökili qatıstı. Ol: «Qazaqstannıñ bir bedeldi joğarı oqu ornı qazaq tarihın jazu üşin, Amerikanıñ bedeldi universitetimin kelisim-şart jasasıp jatır», – dedi. «Bir wlttıñ tarihın ekinşi eldiñ ğalımı jaza almaydı. Qazaqtıñ tarihın jazu üşin, seniñ teriñ Kenesarınıñ terisindey boluı kerek. Äytpese, Mahambettiñ, Baytwrsınovtıñ, Bökeyhanovtıñ terisindey boluı kerek. Qazaqtıñ tarihın qazaqtan asırıp, özge wlt tarihşısı jaza almaydı. Ol talanttı, bilimdi tarihşı şığar, bäribir jaza almaydı», – dedim. Orıstıñ wlı tarihşısı Vasiliy Osipoviç Klyuçevskiy: «Reseyde bolğan şeteldikterdiñ jazbaları bar. Olar Reseydiñ işki ömirine tereñdep kire almağan jäne eşqaşan kire almaydı. Şeteldik ğalımdar Reseydiñ «sırtqı tirşiligin» ğana qamtidı. Al «işki ömirin» tek qana orıs tarihşısı, orıs jazuşısı tüsinedi», – deydi. Sol sekildi, qazaqtıñ «işki ömirin» qazaq tarihşısınan artıq eşkim tüsinbeydi.
Gogol' köz jwmğanda Turgenev Mopassanğa hat jazıptı. «Gogol' öldi. Gogol'diñ kim ekenin, qanday adamnıñ ölgenin tüsinu üşin, orıs boluıñ kerek» deydi hatında. Orıs ädebieti men mädenieti üşin, jalpı orıs qoğamı üşin, kimniñ ölgenin Turgenev janımen sezingen. Bwl äñgimeni ne üşin aytıp otırmın? Qazaqtıñ tağdırın, tarihın tüsinuiñ üşin, qazaq boluıñ kerek. Meniñ tamırımda qazaqtıñ qanı ağıp jatır. Bes-on ğasır bwrın ömir sürgen ata-babamnıñ ruhımen söylese alamın. On ğasır bwrın ömir sürgen ata-babamnıñ ne üşin, qanday maqsatta küreskenin tüsinem. Mına ağaştı basqa jaqqa otırğızsañ, tamır jaymaydı. (Qolımen tereze aldında twrğan qara ağaştı körsetti, – red.) Adam da sol sekildi. Bwl topıraqtı basqa wlttıñ adamı men sekildi jaqsı körmeydi.
Mämbet ağa, bireuler Şıñğıs handı «qazaq» dep kitap jazıp jatır. Endi bireuler Atillanı da qazaqpen baylanıstıradı. Olar şınımen bizdiñ ata-babamız ba?
Mämbet Qoygeldi: Bwl jerde jazuşılardıñ fantaziyası basımdıq alıp otır. Olar qazirgi dünietanımdıq ölşemmen tarihqa bağa beredi. Şıñğıs han – XIII ğasırdıñ twlğası, biz XXI ğasırda ömir sürip jatırmız. Meniñşe, Şıñğıs handı türik, bolmasa, qazaq dep tanu – wyat. Şıñğıs han türik te, qazaq ta emes, moñğol. Ras, Şıñğıs handı älemdik keñistikke alıp şıqqan türikter. Şıñğıs hannıñ negizgi qarsılası tatarlar boldı.
Äkesi tatardıñ qolınan qaza taptı emes pe?
Mämbet Qoygeldi: Dwrıs aytasız. Onıñ aynalasında moñğoldarğa qarağanda, türki taypası basım edi. Onı qorşağan orta: nayman, qoñırat, kereyler edi. Al anası men bäybişesi qoñırattıñ qızı. Ol kezde türkilerdiñ mädenieti moñğol taypalarınıñ mädenietinen äldeqayda joğarı bolğan.
Mısalı, orıstar da Aleksandr Dyumanı «orıs» dep, zertteuler jasap jatır. Olardıñ payımdauınşa, «Puşkin ölgen joq, patşanıñ tapsırmasımen Franciyağa ketken»…
Mämbet Qoygeldi: Dyumanı «orıs» dep jürgen de jazuşılar ğoy. Tarihşılar naqtı derekterge süyenedi. Al jazuşılar köbine qiyalğa erik beredi.
Qalay deseñiz de, qazir tarihqa qatıstı köptegen mäselelerdi köterip jürgen jazuşılar ğoy…
Mämbet Qoygeldi: Sizdiñ bwl pikiriñizben kelispeymin. Jazuşılar tarihşılardıñ jazğan ğılımi eñbekterin oqımaydı. Şıñğıs han däuirine, moñğol jäne türki qoğamına qatıstı köptegen ğılımi eñbekter bar. Solardı oqu kerek.
Şıñğıs hanğa qatıstı Mwhtar Mağauin men Mwhtar Şahanov aytısıp, tartısıp jatqanda tarihşılar ünsiz qaldı. Nege?
Mämbet Qoygeldi: Tarihşılar araşa tüsse, olar bätuağa keletin edi deysiz be? Eger men Şahanovtı jaqtasam, Şıñğıs handı «jauız» deuim kerek. Al onıñ qarsılası Mwhtar Mağauindi jaqtasam, «Şıñğıs han bizge köp jaqsılıq jasağan twlğa, özimizdiñ qandasımız» deuim kerek. Qay jağına şıqsam da, bireui ayıptauğa dayar twr. Olarğa bir maqala jazıp, jauap bere almaysıñ. Şıñğıs hanğa qatıstı irgeli zertteu eñbekter jazıluı kerek. Ekeuiniñ aytısınan keyin zertteu eñbekter jazıla bastadı. Mısalı, tarihşı Zardıhan Qiyanat kesek dünie jazdı. «Şıñğıs handı türik, qazaq degenimiz wyat boladı, ol – moñğol halqınıñ tarihi twlğası» dep naqtı derekterge süyenip, jazdı. Keyinnen Hrapunovtıñ qayınatası Şıñğıs han turalı bir kitap şığardı. Kitabında Zardıhan Qiyanat ekeumizdi «Bwlar sauatsız ğalımdar. Şıñğıs handı türik etuge, qazaq etuge qarsı», – dep kinäladı. Sonda biz ğalımdar «Şıñğıs han qazaq» dep şulauımız kerek pe? Qaybir jılı bizdiñ elge Moñğoliyanıñ Ğılım akademiyasınıñ prezidenti keldi. Sol kisi: «Qazaqtar, senderge ne boldı? Şıñğıs handı jauızğa teñep, ol turalı jañsaq pikir ayttıñdar. Tipti onday sözdi orıs ğalımdarı aytqan joq», – dep renişin bildirdi. «Bwl pikir-talastı bastağan tarihşılar emes, jazuşılar. Biz sizdermen Şıñğıs hanğa qatıstı ğılımi baylanıs jasauğa dayınbız», -dep şay berip, iığına şapan jauıp, qwtıldıq.
Şıñğıs han türki jwrtına jaqsılıq jasağan twlğa ma?
Mämbet Qoygeldi: Şıñğıs hannıñ şabuılınan keyin Ortalıq Aziyada kürdeli procester jürdi. Bwrınğı qwrılımdar ıdıradı. Şıñğıs hannıñ şabuılı bolmasa, bizdiñ Qazaqstan jerinde basqa etnos, basqa mädeniet örken jayuı mümkin edi. Ol moñğol memleketiniñ negizin qaladı. Belgili bir därejede türki halıqtarınıñ älem sahnasına şığuına sebepşi boldı. Türki halıqtarınıñ köteriluine ıqpal etti. Onı eşkim joqqa şığara almaydı. Tarih – kürdeli process. Onı bir qırınan ğana qarauğa bolmaydı.
Ziyalılar arasındağı alauızdıq qay qoğamda da bar sekildi. Mısalı, Älihan Bökeyhanov pen Mwstafa Şoqaydıñ, Qojanov pen Rısqwlovtıñ arasındağı qırği-qabaqtıq är jerde aytılıp qaladı…
Mämbet Qoygeldi: Alaştıqtardı zerttep jürgen tarihşımın. Alaşordaşılarğa kelsek, olardıñ bir-biriniñ üstinen arız jazıp, birin-biri satqanı turalı material joq. Är adamnıñ közqarası, wstanımı boladı. Bwl – tabiği närse. Alaş qozğalısı – wlt-azattıq qozğalıs. Biz mwnı tar mağınada «Alaş qozğalısı» dep jürmiz. Ökinişke qaray, qozğalıs jasauşılardıñ tağdırı tragediyamen ayaqtaldı. Olardı orıs imperiyası zorlıqpen basıp tastadı. Aldımen patşa ökimeti, sosın bol'şevikter basıp-janşıdı.
Iä, memlekettik qwrılımğa qatıstı Bökeyhanov pen Şoqaydıñ közqarası eki türli edi. Bökeyhanov «wlttıq memleket qwramız» dedi, al Şoqay bolsa, Orta Aziyadağı türki halıqtarınıñ basın biriktirudi armandadı. Biraq ekeuiniñ müddesi bir edi. Wlttı köteru edi.
Türkiya, Qıtay, Indiyanı alıñız. Bwl memleketterde wlt-azattıq qozğalıstar barlıq damu satısınan ötti. Qozğalıstıñ basında twrğan twlğalardı atıp tastağan joq. Bir buınnıñ ideyasın ekinşi, üşinşi buın jalğastırdı. Al bizde şe? Bir buın bas köterip edi, bärin atıp tastadı. Alaşordalıqtardı Mağjan Jwmabaev «Altın ayğa qol sozğandar» deydi. Olar on bes jıldıñ işinde wyıqtap jatqan halqın oyattı. Qazaqtıñ ruhani älemine silkinis jasadı. Ziyalınıñ negizgi qızmeti – wltına özin-özi tanıtudı üyretu. Wlttıñ aldında twrğan mindetterdi ayqındap beru. Alaştıqtar öz mindetin orındadı.
Patşa ökimetiniñ bol'şevikterge qarağanda, mädenieti joğarı eken. Patşa ökimeti ziyalılarımızdı qudaladı, biraq bärin atıp tastağan joq qoy. Al bol'şevikterdiñ intellektualdı deñgeyi tömen edi. Qazaqtıñ wlt-azattıq qozğalısın bastağan ziyalılarınday twlğalar özbekte de, qırğızda da bolğan joq.
Qazaqqa qanday bilik baqıt äkeledi? Qazaq nege mwqtaj? Qazaqqa ne keregin bilik biluge tiis. Keñes ökimeti qazaqtıñ psihologiyasın, tabiğatın eskergen joq.
Mämbet ağa, üyir-üyir jılqı aydap, saba-saba qımız işken qazaq aştıqqa qalay wrındı?
Mämbet Qoygeldi: Qazaq mäselesin şeşuge baylanıstı keñes ökimetiniñ bağdarlaması bolğan joq. Wlt – kürdeli organizm. Bol'şevikter qazaqtıñ psihologiyasın, ömir süru saltın zerttegen joq. Bol'şevikter bilik basına kelgen soñ, Qazaqstandı orıs pen evrey, armyan men gruzin basqardı. Bwl turalı Baytwrsınov aşınıp, Leninge hat jazdı. «Halqınıñ baqıtı üşin, ölimge basın tikken qazaqtıñ ziyalılar bar. Olar orıstıñ abaqtısın körgen, orıs tilin biledi. Qazaqtı solar arqılı basqarıñız» dep tilek ayttı. Lenindi «danışpan» deymiz. Sol «danışpan» «qazaqqa ne kerek?» dep basın da qatırğan joq. Qısqası, qazaqtıñ ziyalıları men keñes ökimetiniñ basşıları arasında dialog bolğan joq. Aqırı ne boldı? Qazaqstanda 2 mln 300 mıñğa juıq adam aştan qırıldı. Halıqtıñ jartısı, däliregi 49 payızı aştan öldi. Aştıqtıñ scenariyin jazğan, «rejisseri» de özi bolğan Goloşekin ketip, ornına Mirzoyan keldi. Mirzoyan kelgende «äñgime bitken bolatın». Qazaqtıñ jartısı qırılıp qalğan. Al Mirzoyan repressiyanı bastap berdi. Qazaqtar bolsa, onı «Mırzajan» dep qwrmetteydi. Onıñ twsında qazaqtıñ ziyalıların qudalau procesi jürip jattı. Ökinişke qaray, biz tarihi derekterdi bilmey jatıp, tarihqa, twlğalarğa bağa berip jatamız.
Qazaqtı aştan qwtqaruda Twrar Rısqwlov az eñbek siñirgen joq. Qojanov pen Rısqwlovtıñ arasındağı tartıs mansapqa talasudan bastaldı ma?
Mämbet Qoygeldi: Twlğalarda «men eldi basqarsam, eldik mäseleni bılay şeşer edim» degen tüsiniktiñ boluı tabiği närse. Twlğada minez boladı, ambiciya boladı. Bireuler Twrar Rısqwlovtı «Ol alaştıqtardı sattı, olardıñ üstinen arız jazdı», – dep qaralap jatır. Bwl – tarihi derekterdi üstirt biletin kisilerdiñ äñgimesi. Mwnday adamdardıñ köksegeni ne? Olardıñ piğılında rulıq müdde jatır. Şın mäninde, Qojanov ta, Rısqwlov ta – wlttıq deñgeyde oylaytın adamdar. Eki twlğanıñ arasınan rulıq qaqtığıs izdep jürgen tarihşılardıñ äreketi – beyşaralıq. Tarih turalı äñgime aytu üşin, aldımen sananı tazartu kerek.
Tarihi twlğalarımız turalı biren-saran körkem fil'm tüsirdik. Ökinişke qaray, Abılay hannıñ rölin Gollivud akteri, al Mwstafa Şoqaydıñ rölin qırğız akteri oynadı. Osı janıñızğa batpay ma?
Mämbet Qoygeldi: Ökinişti, ärine. Ärine, qapalandım. Tarihtı halıqqa ğılım tilimen ğana emes, körkem ädebiet pen kino arqılı tüsindiruge boladı. Alaşordalıqtardıñ tağdırı, ösken ortası, şığarmaşılığı turalı qanşama zertteuler bar. Olar turalı wltın jan-tänimen süyetin rejisser ğana kino tüsire aladı. Öz basım, olar turalı körkem fil'm tüsire alatın rejisserdi körip twrğanım joq. «Köşpendiler» fil'mine qatısı bar bir jigit fil'mniñ scenariyin äkelip, keñesşi boluımdı ötindi. Tünimen scenariydi oqıdım. Qarnım aştı. Ertesine «Qazaqfil'mge» bardım. Talğat Temenovke jolıqtım. Scenariy turalı oyımdı ayttım. «Qazaqtı qorlap kino tüsiruge bolmaydı. Mınau kino tüsiretin scenariy emes. Keñesşi bolmaymın. Meni Rustam Ibragimbekovke jolıqtırşı», – dedim. Sodan ne kerek, sol küni R.Ibragimbekovke jolığa almadım. «Köşpendilerdiñ» scenariyi turalı recenziya jazıp, «Jas Alaşqa» aparıp berdim. Gazettiñ erteñgi nömirine maqalam basıldı. Mağan scenariydi äkelip bergen bayğws jigitti jwmıstan şığarıp jiberipti. «Köşpendilerge» qıruar qarjı bölindi. «Köşpendilerdi» tüsiruşilerge bärinen sol aqşa mañızdı edi.
…Bir küni mağan «Qazaqfil'mniñ» sol kezdegi basşısı Sergey Äzimov habarlastı. Ol kezde Tarih institutınıñ direktorımın. «Erteñ Mädeniet ministri E.Ertisbaev keledi. Sol jiınğa siz de qatısıp, Mwstafa Şoqay turalı fil'm tüsirudiñ mañızdılığın basa aytsañız», – dep tilek bildirdi. Mwstafa Şoqaydı zerttegen tarihşımın. Şoqaydıñ äruağı üşin bardım, twlğalar turalı kino tüsirudiñ mañızdılığı turalı äñgime ayttım. Bwl fil'mdi tarihşı retinde, körermen retinde qabılday almadım. Mwstafa Şoqaydıñ beynesi daralanbağan. Mwstafanıñ obrazı aşılmağan.
Sizdi Tarih institutınan ketirdi. Sonda äriptesteriñizden qoldau taptıñız ba?
Mämbet Qoygeldi: Joq, qoldaudı sezinbedim. Babırdıñ «Köñilimnen jaqın dos tappadım, janımnan jaqın jar tappadım» deytin öleñ joldarı bar. Qanday söz deseñşi! Babırdıñ öleñin sol kezde tüsindim.
Meni qızmetten şettetkende senseñiz, sonşa qayğırğanım joq. Men qazaq tarihın qazaq jazsa eken, şındıqtı jazsaq eken dedim. Qaytalap aytam, qazaq tarihın tek qana qazaq jazuı kerek.
Swhbattasqan Ayagül MANTAEVA
elana.kz |
kerey.kz
Pikir qaldıru